Poniżej następujące tamaty:

• Kalendarium - najważniejsze wydarzenia historii Inków i ich podboju
• Słowniczek wyrażeń keczua i hiszpańskich
• Indeks nazw geograficznych związanych z państwem Inków
• Indeks osób związanych z państwem Inków i okresem hiszpańskiej konkwisty
• Wojna domowa między Huascarem i Atahualpą - synami Huayna Capaca
• Trzy wyprawy Francisco Pizarra

Kalendarium - najważniejsze wydarzenia historii Inków i ich podboju

• 1438         Pachacutec pokonuje Chanków atakujących Cuzco, w wyniku czego zostaje władcą Inków.
• 1438-1471    Rządy Pachacuteca (który następnie abdykuje na rzecz swojego syna Tupaca Yupanquiego).                 Podczas swojego długiego panowania władca powiększył terytorium państwa o rejony położone               wzdłuż rzeki Vilcanota i jej dalszego odcinka - Urubamby, w okolicy Ollantaytambo i w                   głębi Vilcabamby.
• 1440 (około) Inka Pachacutec włącza rejon Vilcabamby w skład państwa Inków.
• 1450 i po    Inkaski podbój okolic Tiwanaku.
• 1460 i po    Zwycięstwo Inków nad ludem Chimu na północy Peru.
• 1476         W Trujillo, w Estremadurze, rodzi się Francisco Pizarro.
• 1471-1493    Rządy Tupaca Yupanquiego. Zarówno jako podwładny Pachacuteca, jak i później, jako                       samodzielny władca, rozbudowuje imperium na północ, podbija region zamieszkany przez                   przedstawicieli kultury Chachapoya i dociera na tereny dzisiejszego Ekwadoru. Postępuje                 również na południe, wzdłuż wybrzeża współczesnego Chile.
• 1490 i po    Wyprawy zbrojne Huayny Capaca na tereny zamieszkane przez Chachapoya.
• 1492         Krzysztof Kolumb dopływa do Ameryki i odkrywa dzisiejsze Bahamy, Kubę i Haiti; jest to                 jego pierwsza z czterech wypraw do Nowego Świata.
• 1493-1527    Rządy Huayny Capaca.
• 1502         Pizarro wyrusza do Nowego Świata, na wyspę Hispaniolę (obecnie Republika Dominikany i                   Haiti).
• 1502-1503    Podczas ostatniej wyprawy Krzysztof Kolumb eksploruje wybrzeża dzisiejszego Hondurasu,                 Nikaragui, Kostaryki i Panamy.
• 1508         Prawdopodobna data pierwszego wydania Amadisa z Walii.
• 1509         Pizarro przybywa z Hispanioli do Panamy.
• 1513-IX-25   Vasco Nuńez de Balboa i Francisco Pizarro przekraczają Przesmyk Panamski i stają na                     brzegu Oceanu Spokojnego (W tamtym okresie akwen ten nazywano Wielkim Morzem Południowym).
• 1511-X       Królowa Izabela ogłasza dekret w którym zabrania się brania w niewolę Indian na terenach               podbitych – z wyjątkiem kanibali. 
• 1514-I-18    Diego de Almagro i Hernando de Soto przybywają do Panamy (do portu Darien) wraz z armadą               nowego gubernatora, don Pedra Ariasa Davili, znanego jako Pedradias.
• 1515         Przychodzi na świat święta Teresa z Avila.
• 1516         Wyprawy zbrojne Huayny Capaca na tereny dzisiejszego Ekwadoru.
• 1516 (około) Przychodzi na świat przyszły władca Inków Manco Inca.
• 1519 - 1521  Hernando Cortes podbija imperium Azteków na terenie współczesnego Meksyku.
• 1522         Bask Pascual de Andagoya przeprowadza rekonesans wybrzeży Kolumbii i Ekwadoru, północnych               ziem imperium Inków. Dopływa do rzeki San Juan na południowym wybrzeżu dzisiejszej                     Kolumbii. Andagoya zdobywa informacje, że na południu jest bogate państwo Biru lub Viru.
• 1524-X       Francisco Pizarro, Diego de Almagro i ksiądz Hernando de Luque – reprezentujący                         finansistę Gaspara de Espinoze - zawiązują spółkę, dzięki której możliwe było                           sfinansowanie wyprawy. Pierwsza ekspedycja Francisca Pizarra podąża z Panamy na południe               i bada wybrzeże Kolumbii. Na statku odkupionym od Andagoy płynie 80 ochotników i dwa                   konie. Docierają do „Portu Głodu”, gdzie Diego de Almagro traci oko w walce z tubylcami.               Wracają do Panamy - podróż kończy się fiaskiem finansowym. Gaspar de Espinoza podchodzi                 sceptycznie do nowej ekspedycji. 
• 1526-III-10  Francisco Pizarro, Diego de Almagro oraz Hernando de Luque tworzą Kompanię Lewantu,                     spółkę, której zadaniem jest przeprowadzenie podboju ziem leżących na południe od Zatoki               Panamskiej. Luque wniósł 200 tysięcy peso, a dokument podpisali de Luque i osoby                       szanowane w Panamie – w imieniu Pizarra i Almagra, którzy byli analfabetami. W ekspedycji               wzięły udział dwa statki z 160 żołnierzami i kilkoma końmi. Pilotem został Bartolomeo                   Ruiz.
• 1526 wiosna  Dopłynęli do ujścia rzeki San Juan, gdzie się rozdzielili. Almagro wrócił do Panamy po                 posiłki, Pizarro czekał na Wyspie Koguciej (Gallo Island), a Ruiz popłynął dalej na                     południe, jako pierwszy Europejczyk na Pacyfiku od północy przeciął równik. Na wysokości               Ekwadoru Ruiz przechwytuje Indian na tratwie z drzewa balsa – trzech Indian wziął do                   niewoli z myślą nauczenia ich języka hiszpańskiego.

                Ruiz wraca na Wyspę Kogucią i wszyscy czekają na przybycie Almagra z Panamy.

                Wraz z Almagrem przypłynął z Panamy urzędnik, który miał sprawdzić oskarżenia, skierowane                  przeciw Pizarro i Almagro przez zbuntowanych uczestników wyprawy. List ze skargą                          przemycony był w zwoju tkanin, jakie Pizarro wysłał do gubernatora Panamy.

                Na wyspie doszło w tym okresie do znamiennej sceny. Pizarro narysował szpadą na piasku                    linię. „Towarzysze i przyjaciele, Po jednej stronie tej kreski jest głód, trud i                          wyczerpanie, może i śmierć. Po drugiej wygoda. Tu gdzie stoję jest Peru i bogactwa.                        Wybierajcie po której wy chcecie być”. Do Pizarra dołączyło 12 konkwistadorów, reszta                      wybrała powrót do Panamy. Statki dopłynęły do Wyspy Gorgona, gdzie Pizarro i 12                            ochotników miało zaczekać na posiłki, z jakimi miał przybyć z Panamy Diego de Almagro.

• 1527 początek  Po siedmiu miesiącach oczekiwania na Wyspie Gorgona z Panamy przybywa Almagro.                       Wyprawa dotarła do zatoki Guayaquil i pierwszego inkaskiego miasta Tumbez. Miasto zrobiło               wielkie wrażenie na Hiszpanach. W mieście na własną prośbę pozostaje dwóch Hiszpanów:                   Milina i Gines. Pizarro podejmuje decyzje powrotu. Almagro zostaje w Panamie, a Pizarro                 udaje się do Hiszpanii, na dwór Karola V, by tam starać się o środki finansowe i                       pozwolenie na podbój odkrytych terenów.
• 1526         W wyniku nagłej śmierci Huayny Capaca (inne żródła podają 1528) w czasie zarazy                         (prawdopodobnie epidemii czarnej ospy) wybucha wojna domowa między jego synami: Huascarem               (prawowitym następcą tronu rezydującym w Cuzco) i Atahualpą (mieszkającym w Quito                       młodszym bratem Huascara). Zaciekła walka, wyniszczająca i tak już osłabione przez zarazę               państwo, kończy się zwycięstwem Atahualpy.
• 1529         Dochodzi do kilku walk pomiędzy armiami Huascara (dowódca Atoc) i Atahualpy (dowódcy:                   Quisquis, Chalcuchima, Ucumari).

                Pierwsza bitwa po Mocha to sukces zwolenników Huascara.

                W bitwie pod Ambato koło Quito zwyciężyły wojska Atahualpy.

• 1529         Francisco Pizarro wraca do Hiszpanii z łupami zdobytymi w Tumbez i prezentuje je na                     dworze Karola V, królowej Izabeli oraz Radzie Królewskiej.
• 1529-VII     Pizarro otrzymuje dekretem poparcie dla planowanej próby podboju Peru. Dekret nosi nazwę               „Capitulation de Conquista” i stanowi, że zdobyte ziemie nosić będą nazwę Nowej Kastylii,               a Pizarro zostanie gubernatorem i głównodowodzącym. Almagro zaś tylko gubernatorem                     Tumbez.  Alonso de Luque miał otrzymać biskupstwo Nowej Kastylii. Korona miała otrzymywać               1/5 łupów. Pizarro miał prawo zakupu artylerii w Panamie, zabrania 25 koni z Jamajki i 30               afrykańskich niewolników z Kuby. Do Peru miał zabrać misjonarzy dominikańskich.

                Na królewskim dworze poznaje Corteza, zdobywcę Meksyku. Przed powrotem, w Trujillo, w                      rodzimym regionie Estremadura, rekrutuje grupę konkwistadorów, wśród których są jego                      przyrodni bracia: Hernando, Gonzalo i Pedro oraz krewny Francisco Martin de Alcantara.

• 1530-XII-27  Na trzech statkach Pizarro wypływa z Panamy na południe. Towarzyszą mu Diego de Almagro                 oraz stu osiemdziesięciu uczestników wyprawy (posiadających łącznie trzydzieści siedem                 koni).
• 1531-I       Trzecia wyprawa Pizarra dociera do wybrzeży Ekwadoru i dalej podąża lądem. Giermkiem                   Francisca jest jego kuzyn Pedro Pizarro, który pozostawia szczegółową relację z wczesnego               etapu kampanii.
• 1531-III-3   W Nikaragui umiera Gubernator Pedro Arias de Avila.
• 1532 wiosna  Wojska Atahualpy pokonują pod Jaquijahuana koło Cuzco wojska Huascara. Generał                         Chalcuchima pochwycił uciekającego z pola walki Huascara.

                Wojska Atahualpy triumfalnie wkraczają do Cuzco, plądrują miasto. W miejscowości Quicpai                  pod Cuzco Atahualpa dokonał publicznej egzekucji Huascara, jego żony, córek oraz straży                    przybocznej. Jedynym z nielicznych krewnych Huascara, któremu udało się przeżyć był jego                  brat Manco Inca. 

• 1532-V-16    Pizarro dopływa do zatoki Guayaquil. Miasto Tumbez zastają spalone, zniszczone i                       opustoszałe. Oddział konkwistadorów liczący 62 jeźdźców i 106 piechurów podejmuje marsz                 na południe przez Andy.
• 1532-V       Pizarro morduje 13 kacyków wiosek z okolic Tumbez, którzy odmówili pomocy przy przeprawie               ze statków na ląd.
• 1532-VII     Pizarro dociera do miejscowości Tangarara, 170 km na południe od Tumbez. Hiszpanie                     zakładają w pobliżu pierwszą osadę na wybrzeżu San Miguel de Piura.
• 1532         Pizarro wysyła Hernanda de Soto i 40 konkwistadorów na partol do miejscowości Cajas.                   Zjawia się tam wysłannik Atahualpy. Ma dla Hiszpanów pieczone kaczki i gliniane makiety                 fortec, jakie znajdują się w inkaskim imperium.

                Zanim konkwistadorzy wkroczyli w Andy, Pizarro zastosował podobny manewr jak na Wyspie                    Koguciej. Zapytał kto jest pewny uczestniczyć w wyprawie, a kto chce wrócić do osady San                  Miguel – powróciło 9 konkwistadorów.

• 1532-XI-15   Konkwistadorzy docierają do Cajamarca.
• 1532-XI-16   Atahuallpa wpada w ręce konkwistadorów w Cajamarce i zostaje ich zakładnikiem. 

                By wykupić się z rąk Hiszpanów, proponuje im gigantyczny okup. Zaproponował wypełnienie                    złotem, na wysokość wyciągniętej ręki pomieszczenia, w którym był przetrzymywany,                          natomiast srebrem dwa sąsiadujące, mniejsze pomieszczenia. Do zarządzaniem tej operacji                    wyznacza swojego generała Calicuchme.

• 1533 początek Francisco Pizarro organizuje dwie wyprawy by splądrować okolice. 

                Hernando Pizarro (brat Francisca) do Pachacamac - świątyni i wyroczni na południowym                      wybrzeżu Pacyfiku, w okolicy dzisiejszej Limy; oraz drugą do Cuzco, by zrabować Świątynie                  Słońca Coricancza.

• 1533-IV      Powraca wyprawa z Pachacamac
• 1533-VI-13   Powraca wyprawa z Cuzco.
• 1533-VII-16  Do 16 lipca całość zebranych łupów zostaje przetopiona na sztaby i podzielona między                   konkwistadorów. Szacuje się iż sztabki ważyły odpowiednio: złoto 6096 kg, srebra 11705                 kg. Wartości te nie oddadzą utraconych, bezcennych wyrobów sztuki Inkaskiej. Piąta część               skarbu została oddana Koronie hiszpańskiej, czyli wysłana do cesarza Karola V. Podział                 skarbów był drugim punktem zapalnym między Francisco Pizarrem a Diego de Almagro, gdyż                 żołnierze Almagra otrzymali znacznie mniejszą część niż Pizarra. Almagro był w tym czasie               w Panamie organizując nowy zaciąg konkwistadorów.
• 1533-VIII    Z Panamy powraca Diego de Almagro wraz ze 150 nowymi żołnierzami.
• 1533-VII-26  Egzekucja Atahuallpy. Pośpiesznie przeprowadzony proces obciążał Atahuallpe za rzekome                 organizowanie rebelii oraz śmierć jego przyrodniego brata Huascara.
• 1533-VII     Podczas postoju w miejscowości Jaucha, Pizarro koronuje na Inkę Tupaca Huallpe, brata                   Atahuallpy i Huascara.
• 1533-VIII-11 Pizarro wyrusza z Cajamrki do Cuzco, Zabiera ze sobą Quispe Sisy wdowę – siostrę po                     Atahualpie i traktuje ją odtąd jako swoją nałożnicę.
• 1533-X-12    Bitwa w Jauja. Siłami inkaskimi dowodzi generał Quisquis.
• 1533-X-27    Śmierć Tupaca Huallpy w czasie pobytu w miejscowości Jauja. Prawdopodobnie został otruty               przez ludzi generałą Quisquisa, z obozu Atahuallpy. Pizarro podejmuje decyzję, iż nowym                 królem Inków zostanie Manco Inca, ale nie wiedział gdzie on się ukrywa. 
• 1533-X       Pizarro opuszcza Juaje i rusza do Cuzco. Przed nim jako straż przednia idzie oddział                   Hernanda de Soto.
• 1533-X-29    Potyczka de Soto z oddziałem Quisquisa koło Vilcashuaman, 400 km na wschód od Jauji                     (dzisiejsze Ayacucho). Alonso Tabuyo stracił konia, którego przejęli inkowie.
• 1533-XI-8    Potyczka de Soto z oddziałem Quisqusa koło Vilcaconga – śmierć 5 konkwistadorów.
• 1533-XI-13   Siły de Soto i Pizarra spotykają się powyżej Vilcaconga, 32 km od Cuzco, koło                           miejscowości Jaquijahuana. Tam na spotkanie Pizarra wychodzi Manco Inka. Pizarro wykonuje               egzekucję pojmanego generała Chalcuchimy z obozu Atahuallpy.
• 1533-XI-14   Potyczka z siłami Quisquisa – Hiszpanie stracili 3 konie a kilku zostało rannych.
• 1533-XI-15   Pizarro wraz Manco Inką wkraczają do Cuzco, z którego wcześniej uciekła armia generała                 Quisquisa, paląc niektóre budynki.
• 1533-XI-8    Bitwa pod Vilcacongą między Hernandem de Soto i wojskami Quisquisa .
• 1533-XII     Koronacja Manco Inki.
• 1533-XII     Zaraz po koronacji Pizarro plądruje Cuzco i przetapia zebrane skarby. W porównaniu ze                   skarbem z Cajamarki złota jest połowę mniej, ale srebra niemal czterokrotnie więcej.                   Proces przetapiania trwa do marca 1534
• 1534         Hernando Pizarro przybija do Sewilli ze skarbami przywiezionymi z Peru. Obserwuje to z                 podziwem siedemnastoletni Pedro de Cieza de Leon, który wkrótce sam wyrusza do Nowego                   Świata.
• 1534 (1 poł) Walki Hiszpanów i oddziałów Manco Inki z wojskami Quisquisa w rejonie Jauji.
• 1534 wiosna  Pizarro planuje reformę administracyjna Cuzco, co uświadamia Manco Ince plany całkowitego               podboju jego królestwa przez Hiszpanów.
• 1534 koniec  Do Cuzco przybywa coraz więcej Hiszpanów, którzy zwabieni chęcią łatwego wzbogacenia się               dotarli tu z Karaibów oraz Europy.
• 1534-XII     Pizarro wysyła Almagra do świątyni Pachacamac, by ją splądrował. Almagro wraca z duża                   ilością złota. 

                Do wybrzeża Peru dopływa Pedro de Alvarado z dużym oddziałem konkwistadorów. Widząc w nim                  konkurencję, Pizarro wysyła go z ekspedycją do Ekwadoru.

• 1535-I-6     Pizarro zakłada na wybrzeżu, u ujścia rzeki Rimac, nową stolicę Ciudad de los Reyes –                   Miasto Królów, przyszłą Limę.
• 1535 (1 połowa) Cesarz Karol V dokonał podziału zaaneksowanych ziem. Na mocy królewskiego edyktu                     przyznał Pizarrowi część północna, a Almagrowi południową. Wiadomość o podziale Peru                   dociera do Cuzco gdy Pizarro nadzoruje buduję Ciudad de los Reyes, a Almagro w Abancay, w               połowie drogi między Pachacamac a Cuzco. Pierwszy do Cuzco wraca de Almagro. W tym czasie               pod nieobecność Francisca w Cuzco rezydowali Juan i Gonzalo, bracia Francisco Pizarro.                 Sytuacja była tak napięta, że interweniował królewski urzędnik Antonio Telleza de Guzman,               będąc mediatorem zwaśnionych stron.
• 1535 wiosna  Manco Inca wprowadza się do nowego pałacu w Cuzco i zaczyna sympatyzować z Diego de                     Almagro i Hernandem de Soto, który pomaga mu mordując Atoc-Sope. Atoc-Sopa (przyrodni                   brat) i Pascac (kuzyn) negowali jego objęcie tronu. Zwolennicy Atac-Sopy atakują Manco                 Inke w jego pałacu – nikt z Hiszpanów nie staje w jego obronie.
• 1535-V       Tymczasowe załagodzenie sporu między pizarrystami a almagrystami, na skutek powrotu                     Francisco z wybrzeża.
• 1535 lato    Hernando de Soto opuszcza Peru i wraca do Hiszpanii. Następnie udaje się na Florydę,                   gdzie ginie.
• 1535-VI-12   W Cuzco zostaje podpisana notarialnie ugoda między Pizarro i Almagro.
• 1535-VII-3   Almagro wyrusza z Cuzco na wyprawę do Chile. Towarzyszy mu Paullu Inka i kapłan Villac                 Umu. Villac Umu niebawem zbiega i zaczyna organizować powstanie.

                W tym okresie Francisco Pizarro wraca na wybrzeże kończyć budowę Ciudad de los Reyes -                    Miasta Trzech Króli, jako stolicy kolonii Nowa Kastylia.

• 1535-X       Narasta konflikt między Manco Inką a braćmi Juanem i Gonzalem Pizarro. Gonzalo odbiera                 Manco Ince jego żonę-siostrę Cura Ocllo, a Juan kilkunastoletnią kandydatkę na żonę Manco               – księżniczkę Inquil Coye. 
• 1535 jesień  Manco pod naciskiem Villac Umu - głównego kapłana Coricanczy oraz swojego wuja, generała               Tiso zmienia taktykę postępowania z Hiszpanami – z pertraktacji i dyplomacji na walkę                   zbrojną.
• 1535-XI      Manco Inca na południe od Cuzco, w prowincji Colloa, zwołuje spotkanie kacyków.
• 1535-XI      W Cuzco pozostała niecała setka konkwistadorów. Próba ucieczki Manco Inki została                       powstrzymana w okolicy jeziora Muynacocha. Manco Inca zostaje zakuty w kajdany i                       uwięziony. Jest torturowany i upokarzany, głównie przez Alonso de Toro, Alonso de Mesa,                 Francisco de Solaresa, Mancio Serra de Leguizamo, Pedro Pizarro i Diego Maldonado. Na                   rozkaz Manco Inci do Cuzco sprowadzono kolejne skarby: 1300 złotych cegieł i 2000 złotych               przedmiotów. 
• 1535-XII     Kacykowie rozpoczynają bunt przeciw Hiszpanom. Bracia Pizarro organizują karną                         ekspedycję. 
• 1536-I       Z Hiszpanii do Cuzco przybywa Hernando Pizarro i uwalnia Manco Inkę. Ten nie angażuje się               na razie w bunt, czekając na zakończenie pory deszczowej.
• 1536 wiosna  Ruchy wojsk inkaskich wokół Cuzco – działania prowadzone w tajemnicy, organizuje Villac                 Umu. Wszystkie oddziały kierują się do Calca w dolinie Yucay. Wodzowie Usca Curiatao i                 Taipi przyprowadzili oddziały z Chinchaysuyu, generał Llicllic z Colloa, wodzowie                       Surandaman, Curi-Huallpa i Quilcana z Condesuyu, a Ronpa Yapanqui przyprowadził kilkuset               łuczników plemienia Antis.
• 1536-IV-18   Manco Inka opuszcza Cuzco pod pretekstem udziału w obrzędach religijnych w dolinie Yucay               oraz poszukiwania złotego posągu Huayny Capaca – w rzeczywistości spotyka się w Lares z                 Villac Umu i wodzami armii.

                Rdzenni cuzkeńczycy obawiali się, że Manco wróci z inkaskim wojskiem i zgłosili swoje                      obawy Hernandowi Pizarro. Sytuację uspokaja powrót Alonso Garcia Zamarilly, który w Lares                  napotkał orszak Manco Inki i potwierdził, że Inka uczestniczy w obrzędach religijnych.

• 1536-IV-22   Do Cuzco dociera wiadomość, iż od strony doliny Yucay zbliża się kilkunastotysięczna                   indiańska armia. Manco Inca stacjonuje w Calca, a dowództwo powierza generałom Inquillowi               i Paucarowi Huamanowi.

                Juan Pizarro wyrusza z 70-osobowym oddziałem kawalerii i dociera do doliny Urubamby, skąd                  w pełni ocenia wielkość armii inkaskiej. Według różnych źródeł liczba wojsk inkaskich                      wynosiła od 50 do 400 tysięcy – dla porównania Hiszpanów w Cuzco było 190.

                Wojsko Inkaskie przepuściło oddział Juana przez dolinę, który dotarł do Calca i                            splądrował miasto. Po trzech dniach dociera oddział Hernando Pizarro. Indianie odcinają                    im drogę powrotną i otaczają Cuzco. Po ciężkiej walce Juan i Hernando przedarli się do                    Cuzco. 

                Villac Umu namawia Manco Incę do natychmiastowego ataku, ale Inca daje się jedynie                        nakłonić by obstawić wojskiem górująca nad miastem twierdzę Sacsayhuaman.

• 1536-V-4     Do Francisca Pizarra znajdującego się w Ciudad de los Reyes dociera dwóch posłańców                     wysłanych z Cuzco przez Hernando Pizarro. Informują oni gubernatora o zbliżającym się                   powstaniu.  
• 1536-V-6     Wojsko inkaskie rozpoczyna atak na Cuzco. 
• 1536-V-7     Cuzco ostrzeliwane przez procarzy i łuczników staje w płomieniach. Hiszpanie bronią się                 przez 6 dni w dwóch kompleksach północno-wschodniej części głównego placu miasta: Hatum                 Cancha (gdzie dowodził Ponce de Leon) i Suntur Huasi – dowodzony prze Hernando Pizarro.
• 1536-V       Kiedy Francisco Pizarro dowiaduje się o oblężeniu Cuzco koronuje na Inkę członka                       królewskiego roku Cusi-Rimaca 
• 1536-V-11    Francisco Pizarro wysyła z Limy do Panamy emisariusza po posiłki i zakup broni oraz kilka               ekspedycji ratunkowych:

                1) dowodzoną przez Mongroveja de Quinones (30 żołnierzy), miała obsadzić skrzyżowanie                      dróg w Vilcashuaman koło Huamangi, w okolicy Parcos mordują 20 kacyków okolicznych                        wiosek, zmiażdżeni kamieniami w górach Chocorvo niedaleko Huamangi, wróciło do Limy tylko                  czterech konkwistadorów;

                2) dowodzoną przez Gonzala de Tapia (70 żołnierzy) skierowała się w kierunku Cusco,                        zaatakowana w wąwozie w rejonie Huitara przez wojska Quizo;

                3) dowodzona przez Diaza Pizarra (nie był krewnym rodziny Pizarro) (60 żołnierzy)                          skierowała się w rejon Jauchy za generałem Tiso, zaatakowani w wąwozie Mantaro na północ                  od Huamangi, przeżyło dwóch konkwistadorów;

                4) dowodzona przez Alonso de Geate (20 żołnierzy), skierowana do Cusco, towarzyszył im                    oddział Cusi Rimaca, ale natychmiast po opuszczeniu Limy Indianie przeszli na stronę                      generała Quizo, potyczki przeżyło dwóch konkwistadorów

                5) dowodzona przez Francisca de Godoya (burmistrza Limy) (20 żołnierzy), szybko wrócił do                  Limy uciekając przez wojskami Inki;

                Wszystkie oddziały hiszpańskie zostają pokonane w wąwozach andyjskich prze generała Quiza                  Yapanquiego i jego dowódcę Illa Tupac Puy Vilca. Łącznie ginie niemal 200 konkwistadorów                  i 70 koni. 

                Wojska Quizo zeszły z Andów i skierowały się ku Ciudad de los Reyes. Mimo opanowania                      wzgórza San Cristobal po tygodniu walk Hiszpanie obronili stolicę. W walkach tych zginął                  generał Quizo.

• 1536-V       W okresie, kiedy wojska Inki atakują ekspedycje wysłane na pomoc do Cusco, oddziały                     Quizo Yapanqui wkraczają do hiszpańskiego miasta Jaucha. Atak przeżył tylko jeden                       Hiszpan, który zbiegł i dotarł do Limy
• 1536-V-12    Hiszpanie rozpatrują dwa warianty: ucieczkę na wybrzeże przez okolicę jeziora Titicaca i               Arequipę lub zdobycie fortecy Sacsayhuaman, będącą główną kwaterą generałów Inquilli i                 Villac Umu. 
• 1536-V-13    Popierający Hiszpanów Pascac - kuzyn Manco Inci, polecił zdobycie fortecy od strony                     zachodniej. Do ataku Francisco Pizarro wyznaczył Juana i Gonzalo Pizarro, Hernan Ponce de               Leon i 50 konnych.  Kierują się na wioski Curiato, Pusca i Carmenca, a po dotarciu do                   Jicatica skierowali się do Zenca i Quencalle. Juan raniony w głowę, nieprzytomny zostaje               przetransportowany do Cuzco.
• 1536-V-14    Ponowny atak na fortecę podejmuje oddział Gonzala Pizarro. Kiedy Hiszpanie uzyskali                     przewagę Villac Umu i Paucar Huaman uciekają do Calca.
• 1536-V-16    Juana Pizarro umiera mając 25 lat. W testamencie pozostawia 200 tysięcy dukatów młodszemu               bratu Gonzalowi oraz na przytułek w Panamie, jednocześnie nie uznając za swoją córkę                   dziewczynkę urodzoną przez odebraną żonę Manco Inca.
• 1536-V-koniec Do fortecy od strony Cuzco dociera oddział Hernanda Pizarro. Z Calca docierają oddziały               inkaskie, ale po 3 dniach kończy się oblężenie. Ze strony Hiszpanów na największe słowa                 uznania za zaangażowania w walce należy się Hernandowi Sanchez de Badajoz, a ze strony                 Inków, obrońcy wieży Titu Cusi Huallpa. 
• 1536-VIII    Następuje powolny rozpad armii inkaskiej. Mimo iż kilkakrotnie atakowała Hiszpanów w                   okolicach Cuzco, wojownicy zaczęli opuszczać pole bitwy i wracać do swoich domów.
• 1536-IX      Hiszpanie planują ucieczkę na wybrzeże do Limy. Wyznaczono dzień 15 września. Ucieczkę                 miął poprowadzić Hernando Pizarro z 70 kawalerzystami i 30 piechurami. Pozostali                       Hiszpanie mieli pozostać w Cuzco.
• 1536-IX-14   Manco Inka pozostawia w okolicy Cuzco worki z obciętymi głowami konkwistadorów zabitych                 przez wojska Quiza oraz podarte listy wysyłane z Limy do Cuzco.

                Manco Inca i jego główne siły wycofują się najpierw do Yucay, a potem do twierdzy                          Ollantaytambo – około 48 km na północny-wschód od Cuzco.

• 1536 IX-15   Hernando Pizarro ze 100-osobowym oddziałem (70 konnych) rusza na Ollantaytambo.

                Indianie bronią się zalewając okolicę wodami rzeki Patacancha, a jako swoje wyposażenie                    wykorzystują po raz pierwszy zdobyte na Hiszpanach miecze, tarcze, hełmy, arkebuzy i                      lance. 

• 1536-IX-18   Po 3 dniach walk oddział Hiszpanów wycofał się. Główne siły skierowały się do Cuzco, a                 dwie grupy skupiły się na powstrzymaniu pościgu. Hernando Pizarro dowodził grupą                       środkową, a Gonzalo Pizarro oddziałem ariergady (oddział maszerujący za głównymi siłami,               którego zadaniem jest zabezpieczenie przed uderzeniem od tyłu). Oddziały inkaskie goniły               konkwistadorów niemal do Cuzco, ostatecznie jednak powróciły do Ollantaytambo.
• 1536 koniec  Powracający z Chile Diego de Almagro, przebywając w Arequipie skontaktował się z Manco                 Incą, ofiarując mu pomoc swoim oddziałem 700 konnych i 2 tysięcy piechurów.
• 1537 początek  Francisco Pizarro zaniepokojony brakiem informacji z obleganego Cuzco wzywa na wybrzeże               oddziały będące pod jego zwierzchnictwem: Alonso de Alvarado (30 koni i 50 piechurów z                 Chachapoyas z północnych okolic Cajamarki), Gonzala de Olmosa (70 koni z wybrzeża                       Ekwadoru), Garsilasa de la Vega (80 piechurów z zatoki San Mateo z pogranicza Ekwadoru i               Kolumbii). Wysłał ponadto Juana de Panesa do Panamy, Diega de Ayalę do Nikaragui, przy                 okazji dając mu listy dla Perda de Alvarada gubernatora Gwatemali.

                Pascal de Andagoya z Panamy w liście do cesarza informuje go o sytuacji w Peru.

                Almagro do Ollantaytambo gdzie stacjonuje Manco Inca wysyła dwóch posłańców: Pedra de                      Oriante i Juana Gomeza de Malavera. Zapewnia go o swojej lojalności. Wojska Almagra                        docierają do Urcos. Ale w tym samym czasie do Manco dociera z Cuzco wysłannik Hernanda                    Pizarro, ostrzegając Inke przed ludźmi Almagra. Dla sprawdzenia lojalności Manco nakazał                  by wysłannicy Almagra obcięli palce wysłannikowi Pizarra. 

                Almagro wysyła kolejnego posłańca. Ruiz Diaz zostaje jednak zatrzymany przez Manco, który                  nakazuje mu zabić czterech Hiszpanów z obozu Pizarrów. Ruiz odmawia i Manco zrywa                          wszelkie próby kolejnych negocjacji. 

• 1537-IV      Oddziały Manco Inca dowodzone przez Paucara zaatakowały w Calca, około 25 km od                         Ollantaytambo wojska Almagra. 6 tysięczna armia Indian bez trudu wyparły Almagra z doliny               Yucay.

                Manco wycofuje się na północny wschód, poza Ollantaytambo i przełęcz Pantiacalla, do                      Victos w rejonie rzeki Vilcabamba.

• 1537-IV-18   Diego de Almagro wraca po 20 miesiącach z Chile. Jego oddział pod dowództwem Rodrigo de                 Orgoneza szturmuje Cuzco. Walkę obronną podejmują jedynie Hernando i Gonzalo Pizarro, ale               podpalenie pałacu w którym się zabarykadowali zmusza ich do poddania. Almagro wtrąca ich               do więzienia.
• 1537-V       Z Limy wyrusza zbrojna ekspedycja pod dowództwem Alonso de Alvarada – jej zadaniem jest                 odbić Cuzco z rąk „almagrystów”.
• 1537-VII-12  Bitwa pod Abancay, w której dowódca Diego de Almagra - Rodrigo de Orgonez, zwycięża                     zwolennika Pizarra - Alonsa de Alvarada. Głównym powodem porażki wojsk Alvarada było to,               że potajemnie wielu wojowników zostało namówionych by przeszli na stronę „almagrystów”.                 Dużą zasługę w tym spisku miał Paullu, któremu zależało na pogłębieniu kontaktów ze                     stroną Diego de Almagra.
• 1537- VII    Orgonez po zwycięstwie natychmiast rusza w kierunku Victos za Manco Incą – wspomagają go               indiańskie oddziału Paullu.

                Paullu zostaje przez Hiszpanów koronowany na Inkę.

                W okolicy Amaibamba niemal dogania Manco, któremu udaje się jednak uciec i przejść most                    Chuquichaca w miejscu gdzie rzeka Urubamba wpada do Vilcabamba. Manco zleca zniszczenie                    mostu, ale szybko wycofujące się oddziały inkaskie nie niszczą go i następnego dnia                        przekraczają go oddziały Orgoneza. 

                Manco dociera do Victos gdzie doganiają go oddziały konkwistadorów. Manco Inca wraz z                      pierwszą żoną i Villac Umu uciekają z Victos. W tym czasie oddziały hiszpańskie plądrują                  miasto i położoną nieopodal Świątynię Słońca (zrabowano z niej dużą tarczę słoneczna ze                    szczerego złota, a w Victos złotą lektykę inki). Dwa zorganizowane pościgi nie dogoniły                    Manco. 

• 1537-VII-koniec Orgonez wraca do Cuzco, wraz z uratowanymi z indiańskiej niewoli Hiszpanami (m.in.                   Ruiz Diaz) oraz kilkuletnim synem Manco Inci – Titu Cusi. Zabiera ze sobą także mumie                   poprzednich władców Vanacuri, Viracochan Inka, Pachacuti Inka, Topa Inka Yapanqui i                     Huayna Capac, 20 tysięcy jeńców oraz stado 50 tysięcy lam.

                Titu Cusi został oddany pod opiekę Pedro de Oriate, zaprzyjaźnionemu z Manco Inką. 

• 1538-IV      Z więzienia w Cuzco ucieka Gonzalo Pizarro. Almagro podejmuje negocjacje z Francisco                   Pizarro. W prowadzonych rozmowach, nad którymi arbitraż sprawował zakonnik Francisco de                 Bobadilla, Pizarro zażądał wypuszczenia z więzienia Hernando. Almagro licząc na                         utrzymanie władzy w Cuzco uwolnił Hernando. Jednak gdy trzej bracia Pizarro spotkali się,               rozmowy przerwano.

                Hernando organizuje armię, która pod dowództwem Pedro de Valdivi rusza na podbój Cuzco.

• 1538-IV-26   Oddziały Almagro pod dowództwem Orgoneza zostają pokonane przez Hernanda Pizarra w bitwie               pod Las Salinas. Orgonez ciężko ranny zostaje doprowadzony do Hernanda, który nakazuje go               ściąć, jeszcze na polu bitwy. Schwytany zostaje także Diego de Almagro i trafia do                     więzienia na terenie świątyni Coricancha w Cuzco, gdzie zostaje mu wytoczony proces.
• 1538-VI-8    Hernando Pizarro dokonuje poprzez garotę egzekucji 63-letniego Diega de Almagra.
• 1538         Manco Inca wyrusza do Chachapoyas, na zaproszenie kacyka, by tam schronił się w twierdzy               Rabantu. Jednak będąc w okolicy Huanuco rezygnuje z tej wyprawy, na rzecz organizowania                 kolejnego powstania. Kapłana Villac Umu kieruje w rejon jeziora Titicaca, by tam                       przeprowadził mobilizację, Manco zaś udaje się w okolice lasów Vilcabamby. Victos było                 według niego zbyt łatwo dostępne dla Hiszpanów.

                W połowie 1538 roku armia inkaska odnosiła sukcesy. Na północy walczył generał Illac                      Tupac, w środkowej części sierry Manco Inca, na południu w rejonie Cochabamby generał                      Tiso. Największe zwycięstwo odnieśli w Oncoy nad oddziałem Villadiego, wchodzącym w skład                  armii Illana Suareza de Carvajala, wysłanej z wybrzeża (zginęło 23 konkwistadorów).

• 1539 początek  Manco Inca podejmuje decyzję o budowie w Vilcabamy - nowej siedziby 4 dni marszu od                   Victos. Nazwa oznacza „Równinę Duchów” – wzięta od licznych samotnych skał i ostańców. W               tym czasie Francisco Pizarro walczy w okolicach Titicaca z powstańczą armią Villac Umu.

                Hernando Pizarro zostaje wezwany do Hiszpanii, celem wytłumaczenia się z zabójstwa                        Almagra. Mimo wyjaśnień i licznych darach przywiezionych dla cesarza zostaje jednak                        wtracony do więzienia La Mota. Z uwagi na majątek, otrzymuje specjalna celę, która                        pozwala mu na wygodne życie. W celi mieszka z doną Isabel de Mercado, która w roku 1541                    urodziła córkę Franciscę Pizarro Mercado.

• 1539-III     Manco Inca ścigany przez oddział Illa Suareza de Carvajala wycofuje się za rzekę                       Apurimac. Pizarro odbiera to jako ucieczkę i informuje cesarza że zapał inków słabnie.
• 1539-IV      Gonzalo Pizarro dowodzi drugą ekspedycją mającą dopaść Manco Ince w Vilcabambie i rzuca                 się za nim w pościg do dżungli. Do 300 Hiszpanów swoje wojska dołącza Paullu.

                Oddziały Hiszpańskie odnoszą spore straty, wycofują się, ale po kilku dniach przybywają                    posiłki z Cuzco. Podczas potyczki pod Chuquillusca oddział Gonzala Pizarra pochwycił Curę                  Occlo – siostrę-żonę Manca Inci. Uciekła ona od niego po tym, jak Manco Inca wydał rozkaz                  zabicia Pacaca – przyrodniego brata Cury Occlo, który pomagał Hiszpanom i został wysłany                  do niego jako poselstwo Gonzala.

                Ince ponownie udaje się uniknąć schwytania przez Hiszpanów, a według niektórych relacji                    wykrzykuje on jeszcze wyzywające hasła pod adresem swoich prześladowców. Wspierany przez                  amazońskie ukrywa się w amazońskiej selwie.

• 1539-(IV-VI) Gonzalo Pizarro najeżdża i plądruje Victos i Vilcabambę; Manco Inca ucieka, lecz                       Francisco Pizarro schwytał żonę Inki - Curę Ocllo, oraz jego brata – Cusi Rimache.
• 1539-VII     Po 20 miesiącach do Cuzco wróciła wyprawa Gonzala Pizarro. Powstanie upadało.                           Konkwistadorzy zabijają inkaskich dostojników: kapłana Villac Umu, generał Tiso oraz                   indiańskich dowódców: Taipi, Tanqui Huallpa, Orco Varnaca, Atoc Suqui, Azcoc i Curiatao.
• 1539 jesień  Francisco Pizarro mianuje swojego młodszego brata Gonzalo gubernatorem Quito i wysyła go               na wschodnie tereny w poszukiwaniu legendarnego El Dorado.
• 1540 początek Manco Inca chcąc zwabić do siebie Pizarra rozpuszcza plotki o poddaniu się i chęci                     ujawnienia się. Francisco wysyła jednak do niego posłów, co tak denerwuje Manco, że                     zabija on emisariuszy. W odwecie Pizarro i jego sługa Picado gwałcą i okaleczają więzioną               żonę Manco. Ciało Cury Ocllo wrzucają do kosza i spławiają z nurtem rzeki.

                Manco rozważa wycofanie się do Ekwadoru ale pomysł szybko upada i pozostał w Vilcabambie.

• 1540-XI-5    Cristobal Vaca de Castro nominowany przez cesarza Karola V na Gubernatora wypływa z portu               Sanlucar de Berrameda.
• 1540-XII-30  Cristobal Vaca de Castro dopływa do Santo Domingo.
• 1541         Gonzalo Pizarro i Francisco de Orellana wraz z 200 Hiszpanami i 4000 Indian wyruszają z                 Quito na wyprawę z nurtem Amazonki. Pizarro zawraca, ale jego zastępca de Orellana płynie               dalej, aż dwa lata później dociera do wybrzeża Atlantyku.
• 1541-II-24   Cristobal Vaca de Castro dopływa do Panamy, gdzie reformuje system sądownictwa, powołując               Royal Audience.
• 1541 początek  Grupa tak zwanych almagrystów, zaczęła się skupiać wokół syna Almagda, Diego de Almagra               Młodszego, który w tym okresie miał około 20 lat. Spisek miał na celu zabicie Francisca                 Pizarro.

                Do Peru dociera informacja, iż z Hiszpanii płynie królewski wysłannik, licencjat                          Cristobal Vaca de Castro. Miał on wyciągnąć konsekwencje z niegodziwych poczynań Pizarro. 

• 1541-III-19  Cristobal Vaca de Castro dopływa do Buenaventury i następnie, drogą lądową prze Cali,                   kieruje się do Limy.
• 1541-VI-26   W Limie almagryści zamordowali Francisco Pizarra. W spisku uczestniczyli m.in. Diego                   Mendez i Juan de Herrada. Almagro Młodszy zostaje okrzykniętym nowym gubernatorem Peru.

                Nowym gubernatorem zgodnie z postanowieniem cesarza miał być Vaca de Castro, który                        posiadał odpowiednie pełnomocnictwa.

                Ksiądz Vincente de Valverde w obawie przed zemstą almagrystów ucieka do Panamy, ale w                      czasie postoju na wyspie Puna, zostaje pojmany i zabity przez kanibali.

                Francisca (lat 17) i Gonzalo - dzieci Francisco Pizarro i jego pierwszej żony dony Ines –                  zostały wysłane do Hiszpanii pod opiekę rodziny Pizarrów w Estremadurze.

• 1542         w Hiszpanii cesarz Karol V publikuje Nowe Prawa, utworzone głównie na podstawie wydanego               w Hiszpanii dzieła księdza Bartolomeo de las Casas p.t. „Krótka relacja o wyniszczeniu                 Indian”.
• 1542-II-12   Francisco de Orellana dopływa rzeką Rio Napo do jej ujścia, docierając do Amazonki
• 1542-VIII-7  Cristobal Vaca de Castro dotarł do Limy.
• 1542-VIII-26 Wyprawa Francisco de Orellany dopływa Amazonką do Oceanu, skąd przez Morze Karaibskie                   dopływa do Madrytu.
• 1542-IX-16   Cristobal Vaca de Castro pokonuje Diega de Almagro Młodszego (syna Almagra) w bitwie na                 płaskowyżu Chupas, nieopodal Huamangi (późniejszego Ayacucho). Oddziały Vaca de Castro                 (odznaczające się szkarłatną wstęgą) wsparte były przez pizarrystę Alonso de Alvaradę. W               bitwie zginęło łącznie ponad 200 konkwistadorów.

                Wojska Manco Inci wracają po rocznej kampanii do Vilcabamby. Efektem kampanii było miedzy                  innymi zamordowanie Diega Maldanada i zniszczenie jego posiadłości.

                Zwolennicy Pizarra schwytanych po bitwie almagrystów skazują na śmierć – między innymi                    Almagro de Oriate. Almagro Młodszy i Diego Mendez uciekają do Cuzco. Almagro został                        schwytany w Yucay i zamordowany, a Mendez wysłany do więzienia w Cuzco, z którego ucieka                  i udaje się do Victos.

• 1543         Kapitan Juan de Olmos z Trujillo, na rozkaz gubernatora Puerto Viejo prowadził prace                   wykopaliskowe w tej dolinie, gdzie znalazł kości i czaszki olbrzymów. Potwierdziło to                   opowieści i legendy opowiadane przez miejscowych    
• 1543         Paullu Inka przyjmuje chrzest.
• 1544-V       Do Limy przybywa pierwszy wicekról Peru – Blasco Nunez de Vela. Jego zadaniem jest                     wcielenie Nowych Praw.
• 1544-V-15    Cristobal Vaca de Castro przekazuje Blasco Nunezowi Vela Wicekrólestwo Peru. 
• 1544-IX      Manco Inca, udzieliwszy schronienia zabójcom Pizarra. Między innymi dlatego, że pozyskał               wiele hiszpańskiej broni i potrzebował ludzi, którzy wyszkolą jego wojowników. Do Mendeza               dołączają jeszcze Gomez Perez, Francisco Barba, Miguel Cornejo, Monroy i dwóch nieznanych               Hiszpanów.

                Do Manco docierają posłowie od Vaca de Castro proponując mu odpuszczenie win w zamian za                  przybycie do Cuzco i zaprzestanie ataków na Hiszpanów.

                Strony ustalają że do grudnia 1542 Manco pojawi się w Cuzco.

                Wicekról Vela zaaresztował dotychczasowego wicekróla Vaka de Castro.

                Będący u Manca Hiszpanie, w przybyciu do Peru Blasco Nuneza de Veli, widzieli szansę na                    swój powrót do Cuzco, gdyż poprzedni wicekról – Vaca de Castro nie był przychylny                          almagrystom. W imieniu swoim i Manco Inki prowadzili korespondencję z wicekrólem, w                        wyniku której ustalono, że Manco opuści Vilcabambę, a wszystkie złe czyny Manco i                          Hiszpanów zostaną zapomniane.

                Nowe Prawa które zaczął wprowadzać wicekról spotkały się z wielkim sprzeciwem osiadłych w                  Peru konkwistadorów. Na czele zbuntowanych stanął Gonzalo Pizarro, który powrócił z                        wyprawy do Ekwadoru. Zaczął koncentrować armię, ale by nie zwrócić uwagi wicekróla                        twierdził, iż robi to w celu ataku na Vilcabambe.

• 1545         Odział chroniący Manco Inkę w Victos udaje się do Cotamarci by aresztować tamtejszego                   kacyka podejrzewanego o organizowanie buntu. Manco zostaje podczas gry w rzut podkową                   (lub pierścieniem) zaatakowany przez goszczących u niego Hiszpanów. Jego synowi Titu                   Cusiemu w ostatniej chwili udaje się zbiec. Na skutek odniesionych ran Manco umiera po 3               dniach.

                Hiszpanie uciekają z Victos, ale w nocy gubią się i szukają schronienia w przydrożnym                      tambos. Znajduje ich powracający z okolic Cuzco oddział dowodzony przez Rimache Yapanqui.                  Indianie podpalają budynek i wszyscy Hiszpanie zginęli.

                Starszy syn Sayri Tupac zostaje władcą Inków i rozbudowuje Królestwo Vilcabamby jako                      miniaturową wersję inkaskiego państwa. W momencie śmierci swojego ojca – Manco Inki ma                    zaledwie 5 lat, dlatego władzę w jego imieniu sprawuje regent, Atoc-Sopa, jego wuj.

• 1545         Francisco de Orellana otrzymał od króla zgodę na penetracje dorzecza Amazonki.
• 1544-V       Do Limy przybywa pierwszy wicekról Blasco Nunez de Vela 
• 1544-X       Gonzalo Pizarro wkracza do Limy. Wicekról Vela ucieka a Gonzalo ogłasza się gubernatorem. 
• 1544         Gonzalo Pizarro staje w Cuzco na czele zbrojnego buntu i rządzi kolonią przez cztery                   lata, aż do klęski pod Jaquijahuana.
• 1545         Odkrycie srebra w Potosi.
• 1546-I-18    Bitwa pod Anaquito w Ekwadorze - Gonzala Pizarra pokonuje wojska wicekróla Blasco Nuneza               de Veli. Vela ginie w walce. Oddział Pizarra dociera do Przesmyku Panamskiego, co pozwala               na swobodną komunikację z Hiszpanią.
• 1548         W Hiszpanii wybrano nowego wicekróla – został nim ksiądz Pedro de La Gasca.
• 1548         Gasca dopływa do Panamy i stamtąd rozpoczyna powolny marsz, przejmując kontrolę nad                     zdobytymi terenami. 
• 1548-IV-9    Nowy wicekról Peru pokonuje pod Cuzco w okolicy Jaquijahuana zbuntowaną armię Gonzala                   Pizarra, który zostaje pojmana i ścięty. Po stronie rojalistów walczy Pedro de Cieza de Leon, który następnie udaje się z Cuzco w stronę jeziora Titicaca i opisuje to, co pozostało z państwa Inków po hiszpańskim podboju.
• 1548 II połowa     Następuje uspokojenie stosunków między konkwistadorami. U Peruwiańczyków następuje powrót do tradycjonalizmu i religijności. Wzrasta znaczenie ośrodka kultu w Yurac Rumi pod Victos.
• 1548-(VII-VIII)   Od lipca 1548 roku trwają negocjacje między wysłannikami La Gaski a opiekunami Sayri Tupaca. Do Victos wysłano dwóch posłów, a powrócili oni z sześcioma wysłannikami Inki, którzy mieli sprawdzić wiarygodność przedstawionej oferty. Do Victos wracają w towarzystwie Don Martina, wyposażonego przez La Gasce w dary dla Manco Inki oraz słowną groźbę, że jeśli nie opuści Vilcabamby, Hiszpanie użyją radykalnych środków.
• 1548-VIII Don Martin i wysłannicy Inki wracają do Cusco. W Cusco pojawiają się Indianie w celu odnowienia budynków przeznaczonych dla Sayri Tupaca, poprzednio należące do Huayna Capaca.
• 1549-V-początek  Paullu Inka chcąc przywitać Sayri Tupaca udał się do Huaynacapaco, idąc przez Limatambo i most na rzece Apurimac. Tam niespodziewanie zachorował, powrócił do Cusco gdzie zmarł. Następcą Inki ogłoszono jego syna – Carlosa.
• 1550          Wicekról Pedro de La Gasca opuszcza Peru i wraca do Hiszpanii.
• 1551          Do Hiszpanii docierają Francisca i Gonzalo – dzieci Francisca Pizarro i dony Ines. Zostają objęci opieka przez rodzine Pizarrów z Estremadury. Francisca odwiedza licznych swoich krewnych oraz Hernanda Pizarra, przebywającego w więzieniu La Mota w Medina del Campo. Hernando oświadcza się jej. Francisca zostaje z nim w więzieniu, gdzie rodzi im się pięcioro dzieci.
• 1550-IV    Cesarz Karol V wprowadza całkowity zakaz działań wojennych na zamorskich terenach Hiszpanii.
• 1552          Hernando Pizarro po egzekucji Almagra wrócił do Hiszpanii. Tam został wtrącony do więzienia Mota de la Medina. Już będąc więzionym poślubia 18-letnią córkę Francisca Pizarra, Franciscę. 
• 1553          Cieza de Leon wydaje w Sewilli pierwszy tom swojej kroniki, nie udaje mu się jednak opublikować drugiego tomu ze względu na sytuację polityczną. Wkrótce potem umiera.
• 1555-III    Do Limy przybywa kolejny wicekról Andres Hurtado de Mendoza , markiz Canete.
• 1555 połowa         Wicekról otrzymuje od Cesarza list do Sayri Tupaca w którym namawia go do opuszczenia Vilcabamby i osiedlenia się w Cusco. List ma przekazać doni Beatriz Huayllas - ciotka Sayri Tupaca, cuzkeńska przedstawicielka inkaskiej szlachty. W jej imieniu list przekazuje krewny o imieniu Tarisca. Spotyka się on z najważniejszymi osobami Vilcabamby. 
• 1556          Karol V abdykuje na rzecz swojego syna, króla Filipa II.
• 1557          Kolejna wyprawa emisariuszy wyrusza do Vilcabamby: Juan Sierra, Diego Hernandez, Alonso Suarez, Juan de Betanzos, Melchior de los Reyes. Inka dopuścił do spotkania z nim jedynie Juana Sierra. 
• 1557-VI    Po spotkaniu Sierra udaje się z dwoma inkaskimi dowódcami do Limy na dalsze negocjacje, a Sayri Tupac udaje się do wyroczni w Puncuyoc.
• 1557-VII-5           Markiz Canete podpisuje dokument gwarantujący Sayri Tupacowi nietykalność po opuszczeniu Vilcabamby – pod warunkiem że do Cuzco dotrze do końca 1557 roku.
• 1557 lato   Sayri Tupac osiągną wiek pozwalający na koronację i zostaje Inką.
• 1557-X-7  Sayri Tupac opuszcza Vilcabambę i kieruje się do Limy – towarzyszy mu żona-siostra i 300 wojowników Antis.
• 1557-1571            Władzę nad Vilcabambą sprawuje Titu Cusi. W roku 1570 dyktuje własną wersję wydarzeń z okresu hiszpańskiego podboju i lat późniejszych.
• 1558-I-5    Sayri Tupac dociera do Limy – gdzie został przyjęty przez wicekróla Hiszpanii Hurtado de Mendozę markiza Canete, a następnie wyrusza do Cuzco, gdzie zamieszkał w domu Beatriz Huayllas Nusty.
• Ponieważ Sayri Tupac i jego żona chcieli przyjąć chrzest i wziąć ślub kościelny, o pozwolenie na to Markiz Canete i Król Filip II zwrócili się do Papieża Juliusza III. Nauk udziela im augustianin ojciec Juan de Vivero.
• 1558 koniec          Chrzest Sayri Tupaca i jego żony – udzielił go biskup Solano. Ojcem chrzestnym Inki został Alonso de Hinojosa. Sayri Tupak przybrał imię don Diego Hurtado de Mendoza Inca Manco Capac Yapanqui, jego żona przyjęła imię Maria Manrique, a ich córka imię Beatriz Clara. Inka przenosi się do Yucay.
• 1560          Młody Garcilaso de la Vega opuszcza Peru i wyrusza do Hiszpanii, skąd już nie wraca.
• 1561          Hernando Pizarro za wstawiennictwem Filipa II (syna Karola V), uwolniony z zamku La Mota. Wraz z żona Franciscą udaje się Trujillo, gdzie wybudował pałac Palacio de la Conquista.
• 1561          (inne źródła 1560) Sayri-Tupac umiera w Yucay w wieku 21 lat. Pochowano go w Cuzco w kościele Santo Domingo. Władze w Vilcabambie przejmuje Titu Cusi Yapanqui.
• Maria Cusi Huarcay – wdowa po Ince, poślubiła Ariasa Maldonada, który został również opiekunem jej córki – Beatriz Clary.
• 1561-IV    Do Vilcabamby na kolejne rokowania udają się Juan de Betanzos i jego sekretarz Martin de Pando. Titu Cusi nie przyjął propozycji, nakłaniając jednocześnie de Pando do pozostania u niego jako tłumacza i doradcy w kwestiach dotyczących Hiszpanów.
• 1561-IV    Do Limy przybywa czwarty wicekról, Diego Lopez de Zuniga, hrabia Nievy.
• 1564-IX    Do Limy przybywa Lope Garcia de Castro, który z powodu śmierci de Zuniga obejmuje urząd gubernatora generalnego.
• 1565          Listy podpisane przez wicekróla Garcia de Melo zawozi do Vilcabamby.
• 1565-IV-8 Do Vilcabamby wyrusza z Cusco sędzia Diego Rodrigeza de Figueroa.
• 1565-IV    Emisariusze Titu Cusi przybywają do Limy z nowymi żądaniami. Po powrocie do Vilcabamby zastają tam sędziego de Figueroa. W tym okresie Hiszpanie zaczęli obawiać się wybuchu nowego powstania.
• 1565-V     De Figueroa wraca do Cuzco, gdzie przebywa Juan de Matienzo, prawnik przybyły z Hiszpanii w celu sprawdzenia wcielania Nowych Praw.
• 1565-VI    Juan de Mantiezo, Diego Rodrigez de Figueroa i Garcia de Melo udają się na spotkanie z Inką. Docierają do mostu w Chaquichaca, gdzie czekał na nich Titu Cusi. Przez 3 godziny rozmawiał tylko z Juanem de Matienzo. Między innymi omówiono kwestie wpuszczenia na teren Vilcabamby hiszpańskich misjonarzy.
• 1566          Umiera Bartolome de las Casas.
• 1566          Rodzi się ruch Taki Onqoy, którego główny ośrodek znajdował się w Huamanga, sięgając od Limy do Arequipe i jeziora Titicaca. Podczas zgromadzeń śpiewano ballady, wykonywano rytualne tańce.
• 1566-VIII-24       Podpisanie układu w Aobambie. Inków reprezentowali Titu Cusi - Inka, Yamqui Mayta i Rimachi Yupanqui – dowódcy oraz Martin de Pando – doradca. Ze strony Hiszpańskiej skarbnik Cuzco Garcia de Melo, ksiądz Francisko de las Veredas i Diego Rodriquez de Figueroa.
• 1566-X-14            W Limie gubernator Garcia de Castro ratyfikuje traktat i wysyła go do króla Filipa II, prosząc jednocześnie o zgodę Papieża na małżeństwo Quispe Titu ze swoją kuzynką Beatriz Clarą.
• 1567-II     Filip II wydaje dekret, w który domaga się wyjaśnienia i ukarania winnych związanych z gwałtem na 7-letniej Beatriz Clarze. W roku 1566 Maldonado zapragnął, by Beatriz poślubił jego młodszy bratanek Cristobal Maldonado, a by ją do tego zmusić została przez Cristobala zgwałcona. Garsia de Castro zaaresztował Maldonadów, a Beatriz Clara została oddana pod opiekę obywatela Cuzco Atilano de Anaya.
• 1567-VII-9           Do Vilcabamby przybywa – zgodnie z ustaleniami traktatu z Aobamby – Diego Rodriquez de Figueroa, który został pierwszym corregidorem Vilcabamby. Hiszpanie chcą szybko wprowadzić w życie postanowienia traktatu.
• 1567-VII  Do Vilcabamby przez Apurimac przybyli dwaj misjonarze – Antonio de Vera i Francisco de las Veredas.
• 1567-VII-20         Misjonarze chrzczą Don Filipe Quise Titu, syna Inki Titu Cusi Yapanqui i Chimbo Oclla Coyi. Ojcami chrzestnymi byli Francisco de las Veredas i Diego Rodreguez de Figueroa. Obaj misjonarze po dwóch tygodnia pobytu w Vilcabambie powrócili do Cuzco.
• 1568          Watykan wyraża zgodę na ślub Quispe Titu i Beatriz Clary.
• 1568          Titu Cusi zwraca się z prośba do przeora zakonu augustianów z Cuzco o chrzest. Jest to o tyle dziwne, że Inka był już wcześniej ochrzczony.
• 1568          53 letni Francisco de Toledo odbiera od króla nominację na Wicekróla Peru.
• 1568-VIII Przeor zakonu augustianów Juan de Vivero, w towarzystwie księdza Marcos Garcia oraz cuzkeńczyków: Gonzalo Perez de Vivero i Atilano de Anaya docierają do Vilcabamby.
• Do spotkania z Inką doszło w Huarancacalla koło Pampaconas i po dwóch tygodniach nauk Titu Cusi został ponownie ochrzczony. Przyjął imię don Diego de Castro Titu Cusi Yapanqui, a jego żona imię Angelina Polan-Quilaco
• 1568-IX-X           Ojciec Marcos Garcia który pozostał w Huarancacalla nawraca Indian i chrzci kilkoro dzieci.
• Między wrześniem 1568 a marcem 1569 Garcia i Martin de Pando w rejonie rzeki Apurimac nawracają Indian z Carco. Budują kościoły w trzech wioskach, a w pięciu stawiają drewniane krzyże. 
• 1569-III-IX          Ojciec Garcia przebywa ponownie w Huarancancalla. Odwiedza Indian Antis i Pilcosuni.
• Marcos Garcia miał duża pretensję do Tuti Cusi o to, że po raz drugi się ożenił.
• 1569-I-2    Król Hiszpanii Filip II ratyfikuje traktat z Aobamby.
• 1569-IX    Do Królestwa Vilcabamba przybywa Diego Ortiz, drugi duchowny, bardziej przychylnie nastawiony do Indian niż Garcia. Ortiz nauczał Indian i leczył, miał u nich większe poparcie i poszanowanie niż Garcia. Garcia bez uprzedzenia rezygnuje z dalszej pracy i samowolnie chciał opuścić Vilcabambę, lecz wojska Inki w pościgu dopadły go w okolicach mostu Chuquichaca.
• 1569-XI-30          Do Limy przybywa piąty wicekról Francisco de Toledo. W tym czasie Królestwo Vilcabamba było w pełni rozkwitu. Mieszkało tam kilkanaście tysięcy Indian, armia liczyła około 2 tysięcy wojowników. To czas powrotu do praktyk indiańskich.
• 1570 początek      Titu Cusi zaprasza do Vilcabamby obu duchownych. Sam podróżując w lektyce, kazał im iść piechotą – był to czas pory deszczowej – brodząc po pas w bagnach Ungacacha. Po czterech dniach wędrówki dotarli do Vilcabamby – Tuti Cusi zmienia zdanie i nie zgadza się by weszli do miasta, gdzie odbywają się właśnie obrzędy religijne. Duchowni zamieszkują w Marcanay, gdzie Inka podsyła im kobiety, a one próbują ich uwieść. Po kilku dniach opuszczają Królestwo Vilcabamba i wracają do Victos. W drodze powrotnej w Puquiurze zebrali nawróconych Indian i ruszyli do inkaskiej świątyni Yurac Rumi – by ją podpalić. 
• W odwecie za ten czyn Titu Cusi nakazuje Marcosowi Garcia opuścić Królestwo. Diego Ortiz otrzymał zakaz opuszczania Huarancacalle, a pracę misyjna mógł prowadzić wyłącznie w otoczeniu swojego kościoła.
• 1570          Diego Ortiz i Martin de Pando spisują w Vilcabambie wspomnienia Titu Cusi. Tak powstaje dzieło „Relacion de la conquista del Peru”.
• 1571          Francisco de Toledo przybywa do Cuzco.
• 1571-V     Titu Cusi przybywa do Victos by uczestniczyć w obrzędach rocznicowych śmierci Manci Inki. Po licznych ceremoniach, Titu Cusi zaproponował Martinowi de Pando pojedynek szermierczy. Inka spocił się, kaszlał, wieczorem dostał gorączki I wymiotów. O świcie Titu Cusi zmarł, a ta przedwczesna śmierć rzuciła podejrzenia na Hiszpanów, a głównie na przebywającego w okolicy ojca Ortiza, który mógł sporządzić trujący napój, bo był specjalista od ziół i leków. Oddział Guandopy najpierw zatrzymał Martina de Pando i zamordował go uderzeniem maczugą w głowę, a potem udał się po ojca Ortiza, by ten wskrzesił Inke. Po kilkugodzinnej mszy, którą celebrował, Inka nadal nie żył, przez co Indianie torturując go zabrali do Vilcabamby, gdzie przebywał Tupac Amaru. Ostatecznie Diego Ortiz został zabity, na rozkaz Tupaca Amaru, w Marcanay, kilka kilometrów od Vilcabamba. Po zbeszczeszczaniu zwłok misjonarza zniszczono postawione przez niego krzyże i zdemolowano kościoły – jego w Huarancacalla oraz Martina Garci w Puquiurze.
• Rządy w Vilcabambie obejmuje Tupac Amaru.
• 1571-VII-20         Toledo, nie wiedząc że Titu Cusi nie żyje, wysyła do niego przeora klasztoru dominikańskiego z Cuzco Gabriela de Oviedo. Przekazuje mu ratyfikowany przez króla traktat z Aobamby oraz papieską zgodę na ślub Titu Cusi z Beatriz Clarą. Przeor po dotarciu nad rzekę Apurimac, wysyła czterech Indian by uprzedzili Inkę o jego przybyciu. Po trzech tygodniach wysyła kolejnych dwóch, lecz wrócił tylko jeden ranny, a pozostali zostali zabici przez wojska Inki.
• 1571-X-18            Oviedo powraca do Cuzco.
• 1572-III    Do Vilcabamba zostaje wysłany Atilano de Ayala, znany jako opiekun Beatriz Clary i mający dobre stosunki z Inką. Do tej pory Hiszpanie cały czas nie wiedzieli o śmierci Titu Cusi.
• Gdy Ayala dotarł do mostu na Urubamba, poinformował Indian będących na drugim brzegu, że ma list do Inki. Oddział dowodzony przez Inca Paucara pozwolił przejść rzekę tylko Ayali, a jego giermek pozostał na brzegu. Ayala został zamordowany, a jego zwłoki pozostawione w wąwozie. Giermek powraca do Cuzco z tragiczną wiadomością.
• 1572-IV    Toledo szykuje karną ekspedycję do Vilcabamby.
• 1572-IV-14          Kilkunastoosobowy oddział pod dowództwem Juana Alvareza Maldonada i kapitana Pedra Sarmiento de Gamboa kieruje się do mostu Chuquichaca, by go odbudować i pilnować.
• Drugi oddział 250 żołnierzy Hiszpańskich i 2000 Indian z plemienia Canarii doprowadzili do mostu Gabriel de Loarte i Perdo Gutierez.
• Wojsko podzieliło się na kilka oddziałów, z których każdy rozpoczął masz na Vilcabambe inna drogą: Od południowego zachodu 70 żołnierzy Gaspara Ariasa de Sotelo. Od północy 50 żołnierzy Luisa de Toledo. Główną siłę uderzeniową prowadził generał Hurtado de Arbieto.
• 1572-VI-1 Starcie oddziałów Hiszpańskich z inkaskimi w miejscu zwanym Saltoloya lub Salto de Loyola. Ginie dwóch inkaskich dowódców: Marasa Inka i Parinango.
• 1572-VI-2-3         Potyczki Hiszpanów z Indianami w okolicy Coyao-chaca.
• 1572-VI-4 Hiszpanie docierają do doliny Victos w okolicy Puquiury – Indianie zdołali się z tych terenów ewakuować.
• 1572-VI-16          Hiszpanie wyruszają z Pampaconas w kierunku doliny rzeki Concivedayoc. Wcześniej przebyli drogę od Puquiury przez przełęcz Colpacasa.
• 1572-VI-19          W Anonay do Hiszpanów dołącza Puma Inca - zbiegły od wojsk Inki. Sugeruje, iż Tupac Amaru nie miał nic wspólnego ze śmiercią Atilana de Anaya, a że zabili go inkascy dowódcy Curi Paucar i Colla Topa. Zdradza także jak zbudowana jest twierdza Huayna Pucara.
• 1572-VI-21          50 osobowy oddział Juana Alvareza Maldonado i Martina Garci de Loyola ruszył by opanować fortecę od góry i uniemożliwić wojownikom indiańskim zrzucanie kamieni. Od dołu podszedł oddział Hurtado. Forteca została zdobyta, ale Tupac Amaru i Quispe Titu uciekli.
• 1572-VI-22          Hiszpanie docierają do kolejnej, już opuszczonej inkaskiej fortecy Machu Pucara.
• 1572-VI-23          Hiszpanie docierają do Marcanay, gdzie odnaleźli zwłoki ojca Ortiza.
• 1572-VI-24          Oddziały hiszpańskie pod dowództwem Hurtada de Arbieto, Francisca Chilche i Francisca Cayo Topy ruszają do Vilcabamby – po drodze tocząc potyczki w Coyao-chaca, Chuquillusca i Huayna Pacara. Docierają tam i zastają tylko chorych i chorych, reszta Indian uciekła, podpalając główne budynki. W mieście Hiszpanie znaleźli zwłoki wysłanych rok wcześniej przez Gabriela de Oviedo emisariuszy. Ponadto odkryto mumie Manco Inki i Titu Cusi. Hiszpanie organizują pościg za Tupac Amau.
• 1572-VII  Oddział Hiszpanów powraca z aresztowanym Quispe Titu, jego żoną i 11 wojownikami.
• Drugi oddział kierowany przez Martina Menesesa, udał się na północny wschód i odzyskał złoty wizerunek bóstwa Punchao i wiele kosztowności - generał Huallpa Yupanqui zdołał uciec.
• Trzeci oddział, dowodzony przez Antonia Pereyre na terytorium Indian Pantis pochwycili dwóch braci Tupaca Amaru, jego córkę, czterech jego bratanków oraz kapitana Curi Paucara.
• Za Tupaciem Amaru ruszył 40 osobowy oddział Martina Garcia de Loyola. Po kilkuset kilometrowym pościgu Hiszpanie pojmali Inkę, jego żonę i wielu członków inkaskiej rodziny.
• 1572-IX-poczatek            Hiszpanie rozpoczynają odwrót z Vilcabamby.
• 1572-IX-4 Hiszpanie zakładają nową Vilcabambę, leżąca w połowie dystansu między mostem Chuquichaca a Victos. Miasto otrzymuje nazwę San Francisco de la Victoria de Vilcabamba.
• 1572-IX-21          Oddział Hiszpański z pojmanym Inką Tupac Amaru, najważniejszymi przedstawicielami szlachty inkaskiej i generałami dociera do Cuzco. Inka prowadzony na złotym łańcuchu, a Quispe Titu na srebrnym.
• 1572-IX-21-23     Przeor Gabriel de Oviedo, Cristobal de Molina, Melchior Fernandez  Gabriel Alvarez de la Carry nawracali Tupaca Amaru na chrześcijaństwo.
• 1572-IX-24          W procesie uznano Tupaca Amaru winnego wszystkich zbrodni zarzucanych mu przez ostatnie 18 miesięcy. Skazano go na ścięcie na głównym placu Cuzco a wyrok wykonał kat z plemienia Canari. Datą egzekucji ostatniego Inki określa się zakończenie podboju Peru i rozpoczęcia okresu kolonizacji.
• 1578          W Hiszpanii w wieku 77 lat umiera Hernando Pizarra.
• 1570-1580            W latach 70-tych XVI wieku Hernando Pizarro i jego żona Francisca, wytaczają proces koronie Hiszpańskiej, w którym domagają się zwrotu poniesionych kosztów konkwisty. Proces nie rozstrzygnięty, toczył się przez kilka lat. Korona przesłuchała 18 świadków wydarzeń z lat 1532-1536. Hernando uzyskał jedynie pozwolenie, by jego potomkowie używali tytułu szlacheckiego.
• 1586          Maria Cusi Huarcay, wdowa po Sayri Tupacu w liście do wicekróla w zamian za pozwolenie na osiedlenie się w dolinie Vilcabamby chce wskazać bogate pokłady złota i srebra. Francisco de Toledo nie zgadza się.
• 1587          Na południe od Pampaconas Hiszpanie odkrywają bogate złoża złota i srebra. By obszary te przybliżyć osadnikom, w górę doliny Victos przeniesiono założone w roku 1572 miasto San Francisco de la Victoria de Vilcabamba, nadając mu nazwę Vilcabamba la Nueva – Nowa Vilcabamba. Rozpoczyna się budowa kościoła. 
• 1690          W Cuzco umiera ostatni konkwistador Pizarra.
• 1768          Cosma Bueno twierdzi, że ruiny Choquequirau są pozostałościami Vilcabamby.
• 1834          Francuski hrabia Eugen de Sartiges potwierdza i utrwala pogląd Cosmy.
• 1847          Francuz Leonce Angrad przeszukuje Choquequirau w poszukiwaniu skarbów. Nic nie znalazł ale poparł poglądy że jest to dawna stolica Inków.
• 1865          Peruwiański geograf Antonio Raimondi szukał ruin w Puquiura w dolinie Victos. On także mylnie określał Vilcabambę jako Choquequirau.
• 1880          Peruwiański history Carlos Romero i francuz Charles Wiener sugerują iż Choquequirau nie może być Vilcabambą.
• 1909          Ruiny Choquequirau bada Hiram Bingham.
• 1911-VII-24         Hiram Bingham odkrywa ruiny Machu Picchu. 
• 1911-VIII-8         Bingham dociera do Rosapata „Wzgórza Róż”. Jeśli Rosapata to Vitcos, musiał poszukać Yurac Rumi „Białego Kamienia”.
• 1911-VIII-9         Bingham odnajduje Yurac Rumi, zatem odnalezione tereny to Victos.
• 1911-VIII-15       Hiram Bingham dociera do Espiritu Pampa, gdzie na Pampie Eromboni nie rozpoznaje ruin Vilcabamby. Podróże Binghama odbywają się pod patronatem Towarzystwa National Geographic - jest to pierwsza wyprawa sponsorowana przez tę instytucję.
• 1913          „National Geographic" poświęca całe wydanie odkryciu Machu Piechu.
• 1915          Trzecia, ostatnia wyprawa Hirama Binghama do Machu Piechu. Amerykanin odkrywa coś, co dzisiaj nosi nazwę „Inkaskiego szlaku".
• 1920          Hiram Bingham publikuje książkę Inca Land, w której stwierdza, iż Machu Piechu to w istocie zaginione inkaskie miasto Vilcabamba, ostatnie schronienie ostatnich inkaskich władców.
• 1964-VII-13         Gene Savoy, Douglas Sharon i Antonio Santander odkrywają rozległy zespół ruin (600 budowli) w rejonie Espiritu Pampy i identyfikują je jako Vilcabambę.
• 1966          Mark Howell i Tony Morrison badając ruiny nieopodal Espiritu Pampa, pod grubą pokrywą zbutwiałych liści i darni, odkrywają warstwę popiołu, co wskazuje, że budynki te były kiedyś spalone – potwierdza to hipotezę iż jest to Vilcabamba.
• 1970          Savoy publikuje Antisuyu, sprawozdanie ze swoich prac badawczych w Espiritu Pampie oraz innych miejscach. Savoy opuszcza Peru i osiada w Reno (stan Nevada).
• 1980-1990            Vincent R. Lee sporządza bardzo dokładne mapy okolic Vilcabamby i plany ruin
• 1993-1996            Perci Paz i inni archeolodzy z rządowej instytucji copesco prowadzą prace wykopaliskowe w Choquequirau.
• 1982          Vincent Lee odwiedza obszar Vilcabamby przy okazji wyprawy wspinaczkowej.
• 1984          Vincent i Nancy Lee odkrywają ponad czterysta budowli w Espiritu Pampie, dowodząc, że jest to Vilcabamba, stolica Manca Inki, siedziba ostatnich władców. 
• 1994-1999            Elva Torres z Instituto Nacional de Cultura [Narodowego Instytutu Kultury] rozpoczyna drobne prace wykopaliskowe wokół budynków i grobowców w Machu Picchu.
• 1998          Wskutek osuwiska zniszczone zostają dolna część doliny Aobamby oraz linia kolejowa poniżej Machu Picchu. 
• 2002-2005      Peruwiański Narodowy Instytut Kultury (INC) prowadzi pierwsze prace wykopaliskowe w Yilcabambie. 

Słowniczek wyrażeń keczua i hiszpańskich

Słownik będzie systematycznie uzupełniany

Język keczua (kiczua), termin odnoszący się zwłaszcza do tych dialektów z keczuańskiej rodziny językowej, które służyły jako środek komunikacji międzyetnicznej i ponadregionalnej — keczua cuzkeńskiego i bliskiego mu keczua kupców z wybrzeża. W XVI wieku jako keczua bywał niekiedy określany także jęz. ajmara, należący do rodziny aru. Obecnie istniejące dialekty keczua można zakwalifikować do ok. sześciu różnych języków.
 
 

• Abasca — część ubrania wykonana z szorstkiej wełny 
• acha calla — rodzaj demona 
• aclla — wybranka, dziewczyna przygotowana na żonę jednego z bogów, zwłaszcza Słońca; nałożnica inki przeznaczona jako nagroda dla możnego pana bądź na ofiarę Dziewczęta wybierane na służbę bogu lub Ince, który mógł nimi dysponować w różny sposób. Paco aclla /paqu akllal— wybranka jasnowłosa. Vayrur aclla — piękna wybranka lub wybranka czerwono—czarna. Yana aclla — wybranka czarna. Yurac aclla — wybranka biała. 
• Adameva — bóg i protoplasta rodzaju ludzkiego, od biblijnych Adama i Ewy pojmowanych jako jedna postać. 
• adelantado — hiszpański tytuł i urząd osoby, której król powierzał wła­dzę na terytoriach nowo podbijanych lub granicznych. Otrzymał go Diego de Almagro w odniesieniu do ziem leżących na południe od Cuzco. 
• adelantado — marszałek, tytuł wojskowy, nadawany zarządcom regionów pogranicznych 
• adobe — cegła suszona na słońcu 
• aehocalla — łasica 
• afiuanccana — nieduży orzeł, czarny lub ciemno­brązowy. 
• akapac curaca — wielki pan 
• alcalde - burmistrz 
• allauca — prawa strona 
• amant anakonda Eunectes murina — mityczny wąż, zwykle podziemny, objawiający się w formie tęczy lub wezbranej rzeki 
• amaro — smok, wąż. 
• amauta - inkascy bardowie i mędrcy 
• anatuya — skunks. 
• anay sauca — dosłownie: pochwalne kpiny lub żarty; 
• anta guamara —        dziecko w wieku od jednego do trzech miesięcy 
• Anta Puncu — imię waki. 
• antara — fletnia pana. 
• apachi orori — (ajm.) Babka Jutrzenka. 
• apachita — stos kamieni i ofiar uskładany w miejscach, które znaczą już to granicę jurysdykcji góry opiekuna i pana okolicy, już to szczyt, jeśli droga prowadzi przez szczyt 
• apo curaca — pan kuraka. Kuraka wysokiej rangi. 
• Apo, appo — pan. Tytuł przysługujący władcom, rządzącym, bogom, wy­stępuje często przy imionach wysokiej rangi kuraków, ale też w imio­nach arystokracji inkaskiej. 
• apocuna — panowie, liczba mnoga od apu. 
• appo ayllon — ród szlachecki 
• appocac — wielki pan 
• appocta — stać przed wielkim panem 
• appoycachanigui — panować 
• apu — pan, tytuł nadawany najwyższym, pokrytym lodowcami szczytom jako bogom i panom wielkich przestrzeni, niegdyś tytuł andyjskich władców, a także wielkich panów zarządzających ludami i prowincjami, chyba najwyższy wśród andyjskich tytułów szlacheckich w XVI w. 
• apu cancańa — państwo 
• aquilla — kubek. 
• aran —niezidentyfikowany krzew 
• arava — szubienica, wysoka skała służąca podobnemu co szubienica celowi; zapewne też nazwa własna więzienia. 
• aravay — więzienie, 
• arimsa — obopólne świadczenie usług: jedna strona daje pracę, a druga ziemię 
• arpay — składać krwawą ofiarę. 
• Arroba — 11,5 kg 
• aryballo — typ ceramicznego naczynia z długą szyjką i wypukłym dnem 
• aspacacoy — czynić aspacay dla siebie, w swoim inte­resie. 
• aspacay — składać ofiarę z żywności: ofiara połączona z ucztą. 
• ataani — dowódca 
• atipac — możny 
• atun — duży, wielki; występuje też w formie hatun. 
• Atun Viracochan — Wielki Wiracuchan. 
• auca — nieprzyjaciel lub żołnierz; jeśli walczy po stronie przeciwnej, to zdrajca, wróg, buntownik; ludy przez Inków niepodbite, dzicy, ludzie czasów przedinkaskich 
• auca — wojownik, wróg. 
• auca camayoc uarmi  — mężczyźni w wieku od 25 do 50 lat, waleczni mężczyźni, żołnierze 
• auca pori        — mężczyźni w wieku od 25 do 40 lat 
• aucachiclicguri —      kapłani, wyznawcy bóstwa 
• Audiencia — Trybunał apelacyjny o szerokich uprawnie­niach administracyjnych i kontrolnych. W XVI w. na obszarze inkaskiego Peru powstały audiencje w Limie, Chacras i Quito. 
• Audiencia de Lima - Królewski Trybunał Wicekrólestwa Peru; przewodniczyli mu sędzia i prezydent 
• auqui — szlachetnie urodzony, szlachcic, pan. Tytuł klasyfikacyj­nych synów królewskich. 
• auquicona — liczba mnoga od auqui 
• auquicuna — dostojnicy, panowie 
• auquicuna — dostojnicy, panowie 
• awki— syn Inki, czyli królewicz, tytuł wielkich panów w XVI w., dziś tytuł wielkich szczytów jako bogów okolicznych niższy od apu. 
• ayahuasca — pnącze o silnych halucynogennych właściwościach 
• ayar — dzika odmiana z rodziny komosowatych, 
• ayllu — ród, grupa zwykle 10 rodzin wywodząca się od wspólnego przodka realnego bądź mitycznego. Grupę towrzą krewni po matce i ojcu do czwartego stopnia pokrewieństwa 
• ayllu hisquiquin — bogaty lub szlachetny pan 
• ayni — wzajemność; andyjska zasada wzajemności, symetryczna wymiana pracy za pracę, 
• ayrna — (kecz.) procesja; (ajm.) rodzaj tańca, w szczególności taniec idących obrabiać pola starszyzny wioskowej. 
• bamba — pampa 
• bichhay camayoc — kaznodzieja. 
• bincha — przepaska noszona na głowie, wstążka. 
• bolas — dosłownie; kule; rodzaj broni — linka zakończona trzema kulkami, mająca owijać się wokół nóg konia 
• caballeros — szlachta indywidualna, która nabywa szlachectwo nie przez dziedzictwo krwi, lecz indywidualnie, drogą powinowactwa. 
• cabildo - rada miasta 
• caca — brat matki. Chodzi o rody spo­winowacone (dawcy żon)  z najwyższą arystokracją  określaną jako maracop. 
• caca cuzco — Cuzkeńczycy wujowie, czyli klasa mieszkań­ców Cuzco o statusie wujów. 
• cachacona— posłaniec, równoznaczny z chasąui 
• cachi — sól. 
• cachva — rodzaj zespołowego tańca i śpiewu. 
• Callanca — pomieszczenie lub dom wykonany z kamienia 
• Callpa — siła lub moc, zarówno duszy, jak i ciała; wróżba 
• Camac — bóg, dusza, życiodawca 
• camac pacha — Czasoprzestrzeń, która Tworzy i Ożywia. 
• camantira — ptak podobny do jaskółki, czarny, na skrzydłach jasnoniebieski, o czerwonej piersi i zielonym grzbiecie. 
• camavata — ajmarska nazwa rodzaju stra­ży przybocznej. 
• camayo — specjalista od czegoś lub odpowiedzialny za coś. 
• Camayoc — niższy rangą urzędnik lub majordom; ten, który jest odpowiedzialny za posiadłości lub niektóre pola; specjalista od czegoś, rzemieślnik 
• canagua — zboże z rodziny komosowatych. 
• cancha — zagroda, dzielnica, teren ogrodzony murem i pełniący określoną funkcję 
• canipache — szczypczyki do wyrywania włosów z brody. 
• canipo — srebrna płytka noszona na czole, oznaka szlachectwa. 
• capac — bogaty, potężny, król lub imperator; często wystę­puje w imionach władców. 
• capac apo — władca 
• capac hucha — dać grzech królewski lub dać sprawę królewską. Nazwa ofiary połączonej z pielgrzymką przedsta­wicieli prowincji do Cuzco. 
• capac llauto – królewskia oznak władcy. 
• capac nan — królewska droga Inków 
• capac onco,  capac uncu — królewska tunika. 
• capac rami — królewskie święto. Święto letniego (grudniowego) przesilenia. 
• capac unancha — królewski znak. 
• Capaccocha — specjalna ofiara składana poszczególnym huaca, mogła być również ofiarą z ludzi 
• capaccuna — poczet cuzceńskich władców 
• capacqiana — to, co czyni królem; woda, która kapie kryszta­łami; woda, która kapie wyzwole­niem. 
• capay apu — jedyny pan, sędzia lub król 
• capay auqui — główny dostojnik 
• Capullana — kobiety, które na wybrzeżu pełniły funkcje kuraków, 
• carasso — półmisek lub duży talerz. 
• cari chasquiy pacha — czas otrzymywania mężów. 
• carnero — chodzi o samca lamy lub lamę jako przedstawiciela gatunku lam. Może się też odnosić do innych wielbłądowatych, zwłaszcza alpaki. 
• Caui — bulwa jadalna, którą suszy się na słońcu 
• caxa — mróz, ten który mrozi. 
• ccallac pacha — czasoprzestrzeń początków, wiek począt­kowy; miniona epoka świata. 
• ccallasana — wir powietrzny. 
• ccapaca — bogaty apu — pan, współregent, książę 
• ccapaca cancaha — król lub pan, termin, który obecnie wyszedł z użycia 
• ccapaca suti — imię królewskie lub określenie potężnego władcy 
• ccayo, cayo — rodzaj pieśni. 
• cchamani, sinti, ataani — dowódca 
• ccoripaco ccorińncri — dowódcy Długouchych 
• ceque — według inkaskich wierzeń, linia łącząca miejsca mocy. Umowne linie lub zygzaki, które wychodziły promieniście ze świątyni Słońca w Cuzco i na każdej z nich znaj¬dowało się wiele huaca, nad którymi czuwali członko¬wie konkretnych ayllu 
• chacana — drabina, nazwa gwiazdozbioru. Etymologicznie ozna­cza coś, co służy do przegrodzenia. Stąd być może odnosi się do obiektów, w których występują skrzyżowane linie, np. krzyża. 
• chacha coma — drzewo używane na opał i w medycynie. 
• chachacuna — mąż, starzec. 
• chacra — pole, działka. 
• chama, chamai — radość; zapewne rodzaj pieśni. 
• chambi — topór wojenny 
• chamhi — maczuga bojowa i stop z jakiego ją wykonywano. 
• chamilco — gliniany garnek. 
• chaqui taclla — nożny pług indiański 
• charque — suszone mięso. 
• chasca — włócznia z frędzlami, używana przez Cańarów. Dosłownie: kędzierzawa włócznia. 
• chasqui — goniec w sztafecie pocztowej, posłaniec 
• chaupi loco — stary człowiek powyżej 50 roku życia 
• chaupi yunga — żyzna ziemia, w dokumentach archiwalnych występuje jako piętro ekologiczne położone na wyżynach, pomiędzy wybrzeżem i górami 
• chaya — okrzyk zagrzewający do ataku lub do pracy. 
• chicha  — sfermentowany  napój  z kukurydzy zawierający alkohol 
• chillca — roślina o gorzkich i lepkich liściach. 
• chinu - gorzkie ziemniaki, które wielokrotnie mrożono nocą, a gdy za dnia odmarzły, wydeptywano, aż stały się suche i twarde, zdatne do przechowywania przez lata. 
• chipana — bransoleta. 
• cholo - Indianie, którzy z dobrawoli lub konieczności przebrali się w miejską odzież lub udają, że nie są Indianami. Brzmi bardzo obelżywie. 
• choque chinchay — Szczerozłoty Ryś jako inna nazwa Apachi Ururi. 
• chota — sążeń. 
• chotarpo — afrodyzjak. 
• Chuco — nakrycie głowy wojownika 
• chunca curaca — naczelnik grupy 
• chunchos — dzikusy, ogólna nazwa „niecywilizowanych" plemion z selwy. 
• chunire — ten, który robi suszone ziemniaki 
• chunu — suszone ziemniaki. 
• chupi — zupa z ziemniaków, zieleniny, i odrobiny mięsa. 
• chupi qhatu - kobiety gotujące i sprzedające zpuę chupi, handlują także innymi potrawami i wiktuałami 
• chuque chimchay — ryś, jakiś gatunek dzikiego kota. 
• chuque ylla — Złoty Skarb. 
• Chuqui Chinchay — może oznaczać zwierzę podobne do rysia, nazywane też po prostu chinchay lub szczerozłotego rysia. Jest to zapewne nazwa jakiegoś ciała niebieskiego, określonego w jed­nym ze słowników jako „pewna gwiazda podobna do barana". 
• churo — muszla. 
• churop maman — dosłownie: matka muszli; 
• churu — ślimak, małż, muszla; 
• churup maman — złoże muszli, 
• citua — święto Inków obchodzone na nowiu czwartego miesiąca księżycowego, podczas którego również odprawiano rytuał zwany citua, który polegał na oczyszczeniu ludzi, ziemi i powietrza z chorób i win 
• coca — krzew coca i jego liście. Liście zawierają wiele alkaloidów, witamin i mikroelementów; żute ze związkami wap­nia mają działanie uspokajające, łagodzą uczucie głodu, bólu. Sto­sowane przy składaniu ofiar, wróżeniu, w medycynie andyjskiej, rosnąca na wschodnich stokach Andów 
• coca hacho — przeżuta porcja koki lub przeżuwacz koki. 
• coca pallac — młodzież w wieku od 12 do 16 lat 
• cocha — jezioro, morze, staw, każdy zbiornik wodny stały, naturalny lub sztuczny 
• collana — najważniejszy, najwyższy 
• Collca — magazyn, spichlerz 
• collca pata — Plac Spichlerza, Taras Spichlerzy. 
• conccoylla — amulet miłosny. 
• conquista — podbój 
• converso - osoba pochodzenia żydowskiego, która przeszła na chrześcijaństwo 
• cora manca — Garnek Zielska. 
• cori ccacca — złota butelka. 
• cori chaochoc — tambo które wypuszcza złote i srebrne pędy i jego waka. 
• coricancha — dosłownie: złota zagroda; nazwa głównej świątyni Słońca w Cuzco 
• corotasque — młodzież w wieku od 12 do 18 roku życia, zajmująca się przędzeniem i pilnowaniem pól uprawnych 
• corregidor — hiszpański urzędnik królewski sprawujący w miastach władzę administracyjną i sądowniczą. 
• Corregidor de indios — hiszpański urzęd­nik królewski sprawujący władzę nad ludnością indiańską na obsza­rze prowincji. Do jego zadań należała mediacja we wszystkich sprawach między Hiszpanami a Indianami, ściąganie pogłównego, pańszczyzny itp. 
• costa — wybrzeże 
• coya — królowa; główna żona Inki i zarazem jego siostra, ro­dzona bądź klasyfikacyjna. 
• coya raimi — święto inkaskie przypadające na początek pory deszczowej 
• coyo — ślad po uderzeniu, siniak. 
• coyo sesec — rózga, po której uderzeniu zostaje ślad. 
• cristiano viejo- pochodzący ze starego chrześcijańskiego rodu 
• cumbi — delikatna tkanina wełniana lub wykonana z niej odzież. 
• cumbi camayoc — tkacz delikatnych tkanin 
• Cunacuy Camayoc — Kaznodzieja, Doradca. 
• curaca — lokalny wódz, naczelnik, wasal, etniczny zwierzchnik ayllu, wioski, plemienia, prowin­cji lub części prowincji. 
• curaca cuna — pryncypał, wykonawca rozkazów 
• curi chawchu — złote pędy, może też znaczyć „pierw­si przodkowie". 
• cusi — szczęśliwy los, szczęście w życiu codziennym. 
• cuy — świnka morska 
• Cuychi — tęcza. 
• czicza — piwo z kukurydzy. 
• dios — Bóg 
• długie uszy — oznaka przynależności do Inków. Uszy przekłuwano męż­czyznom w czasie inicjacji i umieszczano w nich złote krążki. 
• Don, dona — tytuł grzecznościowy, używany w odniesieniu do rodziny królewskiej, szlachty, najważniejszych gubernatorów i dowódców wojskowych (między innymi Pizarra i Almagra). W czasach późniejszych używany coraz powszechniej, w XVI-wiecznym Peru tytuł dońa stosował się tylko do żon i córek hidalgów i konkwistadorów. Mimo że do szlacheckich krewnych Mansia Serry de Leguizamón zwracano się „don", jednak nie czyniono tak nigdy w stosunku ani do niego, ani jego ojca- choć obaj byli hidalgami. Tytuł ów zyskali jednak ci nieliczni inkascy książęta, którzy przyjęli chrzest, między innymi syn konkwistadora, don Juan Serra de Leguizamón, jak wynika z testamentu jego ojca 
• duis — bóg 
• encomendero — osoba otrzymująca przydział Indian zamieszka­łych na określonym terenie (encomienda) i prawo do korzystania z ich siły roobćzej. W rozwiniętej postaci encomiendy encomendero miał formalnie prawo do pobierania stałego trybutu od powierzonych mu Indian. Od drugiej połowy XVI w. system encomiend był stopniowo likwidowany na rzecz innych form eksploatacji. 
• encomienda —ziemia wraz z indiańskimi wasalami, nada­wana w lenno przez Koronę, pod warunkiem prowadzania na niej działalności misyjnej. Nadanie mogło bezpośrednio dziedziczyć tylko jedno pokolenie - albo syn, albo wnuk encomendero - lub też bezdzietna wdowa i jej przyszły mąż. Bez zgody Korony nie mogli go dziedziczyć Metysi oraz potomstwo z nieprawego łoża 
• froy — z łac. brat. Używane przed imie­niem w niektórych zakonach. 
• gringo ~ cudzoziemiec z bogatych krajów Europy, Ameryki Północnej, Japonii, a nawet Argentyny. 
• grostis, Festuca, Ortophylla — wszystkie rośliny trawiaste porastające wysokogórski step na wysokości powyżej 3500 m n.p.m. 
• Guacanque — jakiś afrodyzjak. 
• guaico — wąwóz, koryto powstałe po przejściu wezbranych wód lub lawiny. 
• guaman champi — laska z dwustronnym ostrzem, po­dobna do halabardy. 
• guamani — prowincja. 
• guanaco — jeden z gatunków wielbłądowatych, żyjący w stanie dzikim, 
• guanca  — kamień; termin ten odnosi się również do osoby zamienionej w kamień i uświęconej 
• guaranga — tysiąc; w systemie organizacyjnym jednostka administracyjna skupiająca tysiąc gospodarstw 
• guaranga curaca — naczelnik tysiąca gospodarstw 
• guarco waga — nazwa jednego z andyjskich państw 
• guare — specjalne deski, które wkładane pomiędzy pnie tratwy służyły jednocześnie za ster i kil 
• Guarme Auca — Kobiety—Wojownicy. 
• guarmi hapiy pacha — czas brania żon. 
• Guarmi Pucara — Twierdza Kobiet. 
• Guayna Capre — Miejsce Bycia Młodym; 
• gubernator — hiszp. gobernador, urzędnik królewski sprawujący władzę na pewnym terytorium. Gubernatorem na podbitym przez siebie obsza­rze Peru został Francisco Pizarro. 
• hacicnda — wiejskie gospodarstwo 
• haciendero — właściciel hacjendy 
• hakhsaranani apu — pan o wielkim majestacie 
• hambi camayo — lekarz. 
• hanan — górny. W andyjskim systemie organizacji przestrzeni i społeczeństwa określa to, co należy do górnej połowy (hanan saya), w przeciwieństwie do tego, co należy do dolnej połowy (hurin saya). 
• hanan saya — górna połowa 
• hanurpa — kapłan; wróżba z trzewi zwierząt 
• hapi ńuńu — rodzaj demona. Etymo­logicznie prawdopodobnie „ten, który łapie i wysysa". 
• hatun curaca — pan ważniejszy od innych, bardziej znany i bogaty 
• hatun runa — duży człowiek; 1. Chłop, pełnoprawny członek wspólnoty, posiadający w niej prawo do ziemi. 2. Człowiek wysoki wzrostem; 3, dorosły, mający prawo do ożenku 
• Hauaynin Ayllo — ród Hawaynin. „Hawaynin" może znaczyć „ich wnukowie" i w tym przypadku znaczyło­by „ród ich wnuków". 
• haya chuco — dosłownie żółty kapelusz. Wg słowników keczua i ajmara: lalka, maska, pewna postać w tańcach przebierańców lub jeden z typów masek. 
• haylli — triumfalny śpiew przy pracy lub śpiew wojenny; ryt­miczny śpiew przy pracy z zaśpiewem i odpowiedzią; śpiew zwycię­skich wojowników lub rolników po obrobieniu pola; triumf, uroczyste wejście do miasta zwycięskich wojowników z jeńcami. 
• hialcata — naczelnik 
• hibaya — ciężki kamień. 
• hidalgo - członek starej hiszpańskiej szlachty; hijo de algo, syn człowieka dobrze urodzonego (dosłownie: syn kogoś) 
• Hu, capay inga — „Niech tak będzie, Jedyny Inko." 
• huaca — świątynia, zabytek, inkaskie przedmioty lub miejsce kultu, związane z przyrodą 
• huacalguaca — wszystko, w czym przejawia się moc; bóstwo, świątynia bóstwa lub jego figura 
• huacap villac — kapłan, który rozmawia z huaca 
• huaccha — sierota, osobnik pozbawiony rodziców 
• huacsa — kapłan z regionu Yauyos, wyższy rangą od yańac 
• huallpani — dowódca lub osoba odpowiedzialna za przygotowanie bankietu i innych podobnych imprez 
• huaman — sokół 
• huarachicuy — ceremonia wyprawiana z okazji osiągnięcia dojrzałości płciowej przez młodych arystokratów 
• huaranga curaca — pan tysiąca Indian 
• huatuc — kapłan, wróżbita wprowadzający się w trans za pomocą pewnych wywarów 
• huauqui — brat mężczyzny do czwartego pokolenia; sobowtór inki 
• huayna — młody 
• huayrur aclla — najładniejsze dziewczęta wśród aclla 
• huchu — Ten, Który się Ześlizguje; Plejady. 
• hullti — woreczek na wapno przeznaczone do żucia z liśćmi koki. 
• hurin — to, co należy do dolnej połowy, 
• hurin saya — dolna połowa. 
• Ichoc — lewa strona 
• Ichu — ostnica, być może także wszystkie rośliny trawiaste porastające wysokogórski step na wysokości powyżej 3500 m n.p.m. 
• Indianie - miano nadane przez Hiszpanów tubylcom z Ameryk i Karaibów, wynikłe z przekonania, że kontynent ten stanowi część Indii 
• Inka — 1. Plemię, które osiedliło się w dolinie Cuzco i stworzyło imperium cuzkeńskie. 2. Najwyższa arystokracja Tawantinsuyu, człon­kowie rodów królewskich z Cuzco. 3. Tytuł arystokratyczny, w szczególności popularne określenie najwyższego władcy Ta­wantinsuyu, króla. 4. Grupy etniczne bądź spokrewnione z Inkami, bądź takie, które w drodze przywileju uznane zostały za spokrewnio­ne. Większość z nich zamieszkiwała w sąsiedztwie Cuzco. 
• Inti — Słońce. 
• Intipunku — inkaska Brama Słońca, z której obecnie schodzi się do Machu Picchu z turystycznego Szlaku Inków. 
• ipa — siostra ojca. 
• iskay — dwa 
• isma — cynober, czerwień. 
• Jaqi — termin w języku jaqaru, który określał grupę języków spokrewnionych z ajmara 
• kacyk — termin pochodzenia karaibskiego, w kolonial­nym Peru równoznaczny z kuraka, 
• kallanca — długi kamienny budynek o wielu wejściach, w którym zbierano się i odprawiano rytuały religijne w okresie pory deszczowej 
• kapitan - dowódca oddziału konnicy albo piechoty 
• Keczua — język przyjęty przez Inków jako lingua franca ich imperium, którym do tej pory posługuje się wielu rdzennych mieszkańców Peru (nazywanych Indianami Keczua). 
• Kero — drewniany kubek 
• Kipu — węzeł, węzły; system zapisu liczb oraz zasadniczo mnemotechnicznego zapisu innych danych za pomocą węzłów wiąza­nych na różnokolorowych sznurkach powtarzających się w sekwencjach, odchodzących od głównego sznura. 
• Kreole - dzieci Hiszpanów urodzone w Indiach Zachodnich 
• kum - chrzestny ojciec, to stosunek pokrewieństwa nawiązywanego podczas obrzędów takich jak chrzciny, postrzyżyny, pierwsza komunia, ślub. Podobny do polskiego kuma, kumy i chrześniaka, ale nawiązywany przy chrzcie i małżeństwie. Im więcej człowiek ma kumów, tym lepiej, bo od kuma i kumy można oczekiwać wsparcia w potrzebie, ale trzeba im służyć, gdy zażądają. 
• laa mayco — samozwaniec, kacyk, który nie jest prawowitym władcą 
• laymi - działka w wieloletnim cyklu ugorowania. Każdy właściciel ziem podległych ugorowaniu nie ma przypisanej sobie ziemi, tylko prawo do uprawy określonej części laymi. O tym, które laymi, kiedy i jakimi ro­ślinami zostanie obsiane czy obsadzone, decyduje wioskowy specjalista 
• legua — hiszpańska miara długości; nie określona lecz najczęściej mierząca ok. 5572 m lub 6687 m lub 4500 m 
• licencjat- określenie urzędnika królewskiego, najczęściej prawnika (stopień naukowy pośredni między stopniem bakałarza a doktora) 
• llactacamayoc — naczelnik ludu podległy pryncypałowi lub wykonawca jego rozkazów 
• llactayoc — pan lub właściciel lam, lub ten, który posiada bydło 
• llactayoc apu — naczelnik 
• llama llarna — maski; zamaskowani aktorzy, komedianci; 
• llama michi — pasterz lam. 
• Llampa — motyka 
• llanquenq — sandały, buty. 
• llassayhuana — gatunek małego, zwinnego ptaka. 
• llauto — sznur okręcony wokół głowy w formie zawoju. 
• llipta — popiół który się żuje z liśćmi koki. 
• Lloca — dziecko w wieku od 1 roku do 2 lat 
• llullac uarmi uaua — dziewczynka w wieku od 1 roku do 2 lat 
• llullo llollac uamracona — raczkujące dziecko 
• luicho — gatunek jelenia andyjskiego, 
• Luru Cachi — waka. 
• maca — (Lepidum meyenii) bulwiasta roślina uprawiana przez Inków na dużych wysokościach, o silnych właściwościach rewitalizacyjnych 
• machapori — dzieci w wieku od 2 do 4 roku życia 
• macho capitu — być może z hiszp. capitan (kapitan, wódz) i z kecz. ma­chu (stary); stary kapitan. 
• machu  — stary 
• mai de altura — choroba wysokościowa 
• Mallco, mayco — kacyk, wasal 
• mallku — mumia 
• mallqui — drzewo, roślina, zmumifikowane ciało przodka, któremu składano ofiary i oddawano cześć, w ajm.: „roślina przygotowa­na do przesadzenia". 
• malquipavillac — kapłani, którzy komunikowali się z przodkami 
• mama — matka, pani. 
• mama cocha — dosłownie Matka Jezioro; ocean. 
• mamacona — 1. „Sprawująca funkcję matki", kobieta służą­ca w klasztorze, starsza wiekiem i rangą od aclla. 2. Złoty łań­cuch. 
• Mamaconas — kobiety przeznaczone do służby bóstwu słońca 
• manantial de agua — źródło wody 
• manco, mango — roślina zbożowa, obecnie nie uprawiana, 
• mantacona — chłopcy w wieku od 12 do 18 roku życia, którzy zajmowali się pilnowaniem zwierząt hodowlanych i polowaniem na ptaki 
• mariscal - marszałek, dowódca kawalerii albo armii; w trakcie kampanii mógł stanowić prawo 
• marovedi - najmniejsza hiszpańska moneta miedziana 
• Masca pacha, masca paycha — frędzla nad głową będąca u Inków oznaką godności i władzy, zwłaszcza królewskiej. 
• Mascalviha — znachorzy 
• maycońa, mayco — państwo rządzone przez króla (królestwo) 
• mayu — rzeka 
• michini runacta — zarządzać lub kierować ludźmi, być przełożonym 
• micho guayna — młodzieniec w wieku od 16 do 20 lat 
• mindald — „indiańscy kupcy" z regionu Yumbo w przedhiszpańskim Ekwadorze 
• minka — system zlecania pracy lub wypełnianie obowiązków na zasadzie wcześniejszego porozumienia. Wymiana niesymetryczna pracy za pracę. Zapraszający do roboty podejmuje uczestników jadłem, koką, wódką i piwem. Pracy towarzyszy muzyka i śpiewy. Zapraszający zobowiązuje się przyjść do pracy, gdy którykolwiek z uczestników zwoła minke 
• misti - ludzie mieszanego pochodzenia,biali, Metysi lub Indianie, ale mówiący w domu po hiszpańsku i zachowujący się jak biali. Często uważają się za Hiszpanów. Określana jako zeuropeizowaną warstwę peruwiańskiego społeczeństwa. 
• mita — system przymusowej rekrutacji do bezpłatnej pracy w kopalniach 
• mitima, mitma — człowiek nie pochodzący z miejsca, w którym jest osiedlony, przesiedleniec; ludność przesiedlona. Prze­siedlenia miały na celu zapewnienie danej grupie etnicznej dostępu do dóbr produkowanych w innych strefach ekologicznych. Inkowie stoso­wali je zarówno w celach gospodarczych, jak i politycznych, umie­szczając lojalną ludność na obszarach świeżo podbitych. 
• mitmaq —       przesiedleniec; ludność przesiedlona w celu wykonywania prac na rzecz państwa 
• mocha — adoracja słońca, rodzaj modlitwy, uwielbienie, czczenie, poważanie 
• mochadero — miejsce przeznaczone do adoracji słońca; świątynia 
• molle — drzewo. 
• Moya — wybrane pastwiska 
• muchha — oddawanie czci, adoracja. 
• mullu — muszle morskie z rodzaju Spondylus. 
• muraya — ziemniaki liofilizowane w ten sam sposób co ch'uńu, które przedtem zostały wymoczone w wodzie i pozbawione skórki przez deptanie po wymoczeniu. 
• mussoc capac, mosso cappo — nowy imperator (młody) 
• nińa - córka seńoryi wiraquchy. 
• nińo - syn seńory i wiraquchy. 
• nusta — córka inki; młoda dziewczyna o szlachec¬kim rodowodzie 
• nusta — córka inki; młoda dziewczyna o szlacheckim rodowodzie 
• nusta — księżniczka, szlachetnie urodzona dama. Klasyfikacyjna córka władcy. 
• oidor — sędzia w audiencji. 
• Ojota — indiańskie obuwie 
• oncoy mita — pora deszczowa 
• oncoy, onqoy — choroba 
• Opa Luna — Tępi Ludzie, pogardliwa nazwa jakiegoś ludu lub różnych grup etnicznych z północnego krańca Tawantinsuyu. 
• orejones — długousi, przedstawiciele inkaskiej szlachty 
• orpu — duży dzban. 
• oscollo —gatunek dzikiego kota. 
• Otorongo — „tygrys", czyli jaguar. Również może odnosić się do węża o nakrapianej skórze lub innych zwierząt pochodzących z montafii. 
• Oveja — lama lub samica innych wielbłądowatych. 
• oyua — zwierzę hodowlane, bydlę. 
• pacaric tampo toco — okno tambo narodzin; okno tambo, z którego wyszli na powierzchnię ziemi. 
• pacarimusca — miejsce, w którym (przodkowie) wyszli z ziemi, aby się tu znaleźć. 
• Pacarina — miejsce pierwotnego pochodzenia na ziemi 
• pacarinim — posiadacz swojego poqan (miejsca pierwotne­go pojawienia się z ziemi); potomek tych, którzy pojawili się z ziemi, tuziemiec. 
• pacarisca — miejsce, w którym (kiełek) pojawia się z ziemi; miejsce narodzin (przodków). 
• Pacariscanchic — miejsce nasze­go pojawienia się, naszego wyjścia, lub miejsce pojawienia się naszych przodków. 
• pacha — przestrzeń, czas, czasoprzestrzeń, Ziemia, świat. 
• Pacha Cama, Pachacama, Pacha Camac — 1. Dusza Czasoprzestrzeni albo Ten, Który Daje Światu Duszę, tzn. ożywia go, nadaje mu kształt lub czyni istniejącym; imię boga. 2. Centrum kultowe i słynna wyrocznia boga Pacha Kamaqa, nieco na południe od Limy. 
• pacha mama — Pani (Matka) Czasoprzestrzeń, Ziemia. 
• Pacha Mama Achi — Matka Czasoprzestrzeń, Która Wróży. 
• Pacha Tierra - Ziemia i Czas, szczególnie złośliwa postać Pacha Mamy, Pani Kosmosu, która pożera wszystko. 
• Pacha Yachachi — imię boga; ten, który sprawia, że świat (kosmos) istnieje, ten, który nadaje mu kształt, ten, który sprawia, że zamieszkane są czas i przestrzeń. 
• pachaca — 1. Mała pacha fragment czasoprzestrzeni. 2. Majordomus, zarządca służby, ewentualnie służący w ogóle. 
• pachaca —     setka 
• pachaca curaca — pan stu Indian, stu gospodarstw domowych 
• pacharicuc, pacchacatic        — kapłan wróżący z obserwacji ruchu pająków 
• Pachayachic Viracochan — Wiraqucha, Który powoduje, że Staje się Czas i Przestrzeń. 
• pachpa marcani mayco — naczelnik grupy ludności zamieszkującej dany rejon 
• paclla caque — goła broda, gołobrody. 
• paco aclla — w andyjskiej klasyfikacji wiekowej: młode dziewczyny mniej urocze, o niższej randze 
• pacuyok — Długousi, którzy otrzymali ten tytuł za zasługi wojenne 
• padre — ojciec (także duchowny) 
• palla — dama, kobieta należąca do arystokracji inkaskiej. 
• Pampa, bamba — równina 
• panaca — grupa składająca się z klasyfikacyjnych braci i sióstr, grupa krewniacza. Nazwę panaka stosowano zwłaszcza w odniesieniu do arystokratycznych rodów cuzkeńskich wywodzących się, zgodnie z powszechnie podawaną wersją, od kolejnych władców inkaskich. 
• papa - tatuś, tytuł używany przy zwracaniu się do mężczyzn nie-Indian, podkreśla zwierzchni status tak tytułowanego. Papa zwraca się do innych po hiszpańsku per: hijo, hija, „synu", „córko". 
• paqariy — wy­puszczać kiełki, wychodzić z ziemi (kiełek). 
• pauau pallac —  dzieci od 9 do 12 roku życia, wykonujące lekkie prace, z nich wybierane były ofiary capaccocha 
• paucar camayo — rzemieślnik wytwarzający przedmioty z różnokolorowych piór lub urzędnik odpowiedzialny za nie. 
• payacona        — starsze kobiety w wieku powyżej 50 lat 
• peso — nazwa monety i pierwotna miara wagi, 1 peso => 4,55 g; - po wprowadzeniu soli (jeden sol=100 centów) ludzie nadal liczyli 8 reali (80 centów) = jedno peso 
• picchu — szczyt 
• pilico — 1. gatunek ptaka lub jakiś rodzaj ptaków. 2. coś dwukolorowego — białe i czerwone , lub wielokolorowego. 
• pilico camayo — być może: odpowiedzialny za pióra ptaka pilicu, urzędnik bądź rzemieślnik. 
• pillo — rodzaj zawoju na głowie, podobnego do llauto, z tka­niny lub sznura; wieniec. 
• pillullu — instrument muzyczny. 
• pinawa — gatunek rośliny o żółtych kwiatach. 
• Pincullo — instrument muzyczny podobny do fletu 
• pirca —          mur kamienny 
• pocoy — dojrzewanie. 
• pocyo — źródło. 
• poncho— kwadratowe lub prostokątne okrycie z otworem na głowę, często wzorzyste. 
• pongo- służący dostarczany co tydzień na tydzień przez kolejne gospodarstwa proboszczowi lub do dworu zgodnie z warunkami dzierżawy. 
• pono loco — starzec w wieku 60 lat 
• poracaba — jakiś rodzaj koszuli lub podobnej części odzieży. 
• porras — maczugi 
• pputi — pudełko, futerał z materiału innego niż drewno. 
• probanza — dochodzenie przed sądem, polegające na wysłuchaniu świadków 
• puailla guamara — dziecko od 8 do 12 roku życia 
• pucara — forteca 
• puchao, punchey — bóstwo słońca 
• puchca — wrzeciono do przędzenia, mały, drewniany lub ceramiczny dysk osadzony na drewnianej osi. 
• pucllacoc uamracona — mali chłopcy od 5 do 9 roku życia, którzy się bawią 
• pucllacoc uarmi — małe dziewczynki od 5 do 9 roku życia, z których wybierano kandydatki do aclla huasi 
• pucupuco — szaro—czerwony ptak 
• Punchao — Słońce, Dzień Inti. Także wielka, wykonana ze złóta i inkrustowana kamieniami szlachetnymi tarcza słoneczna, stanowiąca egzemplifikację głownego bóstwa Coricanczy 
• punchap villac —       kapłani Słońca 
• punchey — wschodzące słońce 
• punoc paya — staruszka w wieku 80 lat, która tylko śpi i je 
• puquio — źródło 
• pura—pura — metalowy pektorał lub napierśnik. 
• puric macho — starzec od 60 do 65 roku życia, który porusza się o lasce 
• purun pacha — dziki wiek; jedna z minionych epok świata, charakteryzująca się stanem braku kultury, 
• purur auca — kamienne kule czczone przez Indian. 
• Qocha — sztuczne zagłębienia terenu o regularnej formie, w których zbierała się deszczówka 
• quero — drewniany kubek. 
• quichu,qichuya — śpiew w trakcie polowania na wigonie lub jelenie albo w trakcie pozorowanej walki dwóch stronnictw; zaczyna zapiewajło, po nim powtarza cała grupa. 
• quicuchicui — uroczystość z okazji pierwszej menstruacji. 
• quilla — Księżyc. 
• quillca — pismo, rysunek. 
• quincha — ogrodzenie. 
• quinoa — zboże z rodziny komosowatych, 
• quipu — węzeł, węzły; system zapisu liczb oraz mnemotechnicznego zapisu innych danych za pomocą węzłów wiązanych na różnokolorowych sznurkach 
• quipu camayoc — mistrz quipu, specjalista znający quipu 
• quisguar — gatunek małego drzewa, 
• raocana — narzędzie do pielenia. 
• real- jednostka monetarna 10 centów, 10 reali- 1 sol de oro, 8 reali- 1 peso. 
• redukcja — (hiszp.) reducción; nazwa osad indiańskich zakładanych przez Hiszpanów w celu koncentracji rozproszonej po małych wioskach lud­ności i łatwiejszej jej kontroli. W Peru globalną politykę redukcji podjął i zrealizował wicekról Francisco de Toledo w latach siedem­dziesiątych XVI w. Redukcje, zakładane według wzorów hiszpańskich municypiów, zdezorganizowały wcześniejsze stosunki społeczne i eko­nomiczne. 
• regidor -rajca 
• repartimiento — rodzaj nadania ziemskiego, będący nagrodą za zasługi w czasie konkwisty 
• rinriyoc auqui — szlachetnie urodzeni Długousi 
• rocto macho — głuchy starzec od 80 do 100 lat 
• rumi — kamień 
• runa — lud, osoba, mężczyzna, człowiek 
• runa simi — język keczua, ludzka mowa 
• Ruqutu - bardzo ostra papryka. 
• Sacaca — 1. (Kecz.) podobny do kuropatwy, kolorowy ptak ży­jący w punie. 2. (Ajm.) bolid lub kometa. 
• sacha runa — dosłownie: leśni ludzie; dzikusy. 
• samincha - rytuał bogosławienia bóstwa, polega na dmuchaniu w kierunku bóstwa, kropieniu napojem i rzucaniu w kierunku bóstwa okruchami jadła podczas odmawiania modlitwy z prośbami o łaskę. 
• sanca cancha — więzienie o zaostrzonym rygorze, w którym więźniów trzymano wraz ze żmijami, ropuchami itp. 
• sanco — ciasto z mąki kukurydzianej. 
• Sapay Inka — Jedyny Inka, tytuł przysługujący władcy. 
• sapssi — rzecz wspólna; dobra wspólnoty. 
• Sara manca — Garnek Kukurydzy. 
• sarco guamar — dzieci od 4 do 8 miesiąca życia 
• Sayanta — komiczne łamańce i przedstawienia, tancerze, posta­cie z maskami, aktorzy. 
• Sayapayac — mężczyźni od 18 do 20 roku życia, posłańcy, stróże bydła 
• sayri — tytoń 
• sayuc chectalsuyuyoc — osoby odpowiedzialne za wyznaczanie granic posiadłości 
• seńora - tytuł nadawany zazwyczaj zamężnym nie-Indiankom, odpowiednik tytułu wiraqucha u mężczyzn. 
• sesec — trawa o ostrych krawędziach źdźbła. 
• sierra — góry 
• simpa — sznur. 
• Sinchi — dowódca wojsk 
• sique — fretka. 
• siuica — trawa o ostrych krawędziach źdźbła. 
• sonco apachinacoc — „to, co sprawia, że serca się wzajemnie unoszą (pociągają)". 
• Soyac — kapłan wróżący za pomocą ziaren kukurydzy 
• Sullca — młodszy, może być synem lub bratem 
• suntor paucar— baldachim lub parasol będący oznaką godności. 
• Suntur — okrągły; 
• suntur pawqar — rodzaj królew­skiego berła. 
• supai, supay, — rodzaj demona, utożsamiony przez Hiszpa­nów z diabłem. Pierwotnie supay oznaczało jakiś rodzaj ducha bądź duszy ludzkiej. 
• suri — struś, ptak z rodzaju Rhea. 
• suruc chuqui — rodzaj włóczni. Dosłownie: opadająca, śliz­gająca się lub ściekająca włócznia. 
• suu vila — termin w języku ajmara, oznaczający świeżą krew zwierzęcą, z której przygotowuje się czerninę 
• suyo, suyu — kraj, dzielnica, zwłaszcza w podziale na cztery części. 
• suyuntoy — sęp. 
• taani — mistrz ceremonii, przewodził zabawom (np. bankietom) 
• tacllacoc uamracuna — dziewczęta od 9 do 12 roku życia 
• taki, taqui — taniec, śpiew 
• Tallapona — kobiety pełniące funkcję kuraków na wybrzeżu, 
• tambo, tampo — budynek, zagroda lub zespół zabudowań przy drodze, spełniający rn.in. funkcje zajazdu lub przydrożne składy zaopatrujące podróżujące wojsko i urzędników 
• taqui — śpiew, taniec 
• taqui aclla — dziewczyna specjalizująca się w śpiewie 
• tasque guarmi — kobicta—dziewczynkn. 
• tata — ojciec, pan, czarownik. 
• tatacuna — liczba mnoga od tata. 
• tatana — ten, który wygląda na dostojnika 
• tataraqueci — dzieci od 4 do 6 roku życia 
• tayta — „ojciec, pan', tytuł używany wobec mężczyzn Indian, zwłaszcza pełnoprawnych członków wspólnot. 
• Tecsi Viracochan — Wirakocza—Założyciel lub Wirakocza Podstaw. 
• tiana — siedzisko, na którym zasiadali andyjscy władcy, wielcy panowie i przełożeni 
• Ticci Capac Viracochan Pacha Yachachi — Król Założyciel Wirakocza, Który Powoduje, że Świat Jest Zamieszkany albo Król Założyciel Wirakocza, Który Sprawia, że Świat Istnieje. 
• ticci capacpa Vnanchan — Znak (Symbol) Kró­la Założyciela. 
• Tigre — jaguar, 
• titi — dziki kot, „żbik". 
• tiyana — stołek. 
• Tocricuc — osoba, której podlega wioska lub określona liczba ludzi 
• Tome — rodzaj noża o szerokim, półkolistym ostrzu. 
• Tonapa Viracochampa Cachan — Tuna­pa, Wysłannik Wirakoczy albo Wysłannik Tunapy Wirakoczy. 
• topa yaori, topa yauri — zapinka. 
• topcapu — prostokątne motywy zdobnicze inkaskich tkanin, będące prawdopodobnie zaczątkiem inkaskiego pisma 
• torreon — wieża 
• traguamara — dzieci od 8 miesiąca do 1 roku życia 
• ttonapa pachacayocpa Vnanchan — Znak Tunapy, Właściciela Części Czasoprzestrzeni. 
• ttopa pichuc llaotto — królewskie llauto z frędzlami. 
• Tucuyricco — inkaski administrator lub gubernator, nadzorca 
• tumi — rodzaj ostrza lub toporka 
• tupa cusi, tupa cuss — królewskie szczęście; para kubków należąca do regaliów Inków. 
• tupa yauri — królewskie berło, laska, symbol władzy 
• tupa, topa — królewski, właściwy władcy bądź należący doń; uży­wane jako imię lub tytuł. 
• tupac — królewski 
• tupu — miara odległości lub powierzchni, działka potrzebna do wyżywienia Indianina z żoną 
• turni  — rodzaj ostrza lub toporka 
• turu manya — tęcza. 
• tutayac pacha — epoka, w której stała się noc. 
• uaca mucha — czciciele wak. 
• uallcanca — tarcza. 
• uaua quiraupucac — dziecko leżące w kołysce i karmione piersią 
• uchu — ostra papryka, 
• Ulluku — uprawiane w wysokich Andach dla bulw i liści. 
• umina — kamień szlachetny. 
• unancha — sztandar 
• uncu — część męskiego stroju, koszula 
• unu — dziesięć tysięcy 
• unu curaca — pan dziesięciu tysięcy gospodarstw domowych 
• uqa - uprawiana dla słodkawych bulw. 
• urno — czarownik, rodzaj kapłana. 
• uru — dzień. 
• uska — ubogi, żebrak; 
• usnu — wkopany w ziemię kamień, kamień graniczny; kilkustopniowa piramida będąca sędziowskim tronem Inki, kamienne podwyższenie, z którego przemawiał inka 
• usnulushnu — mała struktura architektoniczna usytuowana w centralnej części głównego placu; tron inki, na którym zasiadał w trakcie niektórych ceremonii i rytuałów 
• uti — impotent 
• vacarpana — biała lama o długiej wełnie. 
• vacra cacro — rodzaj przybrania głowy; rogi, ptasi grzebień. 
• Valla Vica — rodzaj pieśni. 
• vamporo — duża tykwa (naczynie). 
• vica — rodzaj kapłana. W ajm. wisa — starszy bliźniak. Być może wskazuje to na sposób wybierania kapłanów wisa. Często wisa wy­stępuje z określeniem regionu: Kunti Wisa, Kana Wisa, Walla Wisa, co wskazuje zapewne na pochodzenie lub specjalizację kapłanów. 
• Vila — termin w języku ajmara oznaczający krew 
• Vila Oma — najwyższy kapłan Inków, raczej tytuł niż imię własne, znaczy „powiadamiająca głowa" 
• vilca — święta 
• villac umu, villaoma — najwyższy kapłan Słońca 
• villca— 1. Drzewo o własnościach leczniczych — środek przeczyszczający i nasenny. 2. Wnuk. 3. (Ajm.) Słońce, świątynia Słońca lub innego boga. 4. Dziad, założyciel rodu. 5. uświęcona rzecz; bóstwo; 
• Viracocha — etymologicznie wiraqucha: rozsada substancji (płynu, zasady) życiowej albo ten, który przygotowuje rozsadę substan­cji życiowej lub, ogólniej, jakąś zmianę jakościową tejże substancji życiowej. Popularna interpretacja wiraqucha jako „piany morskiej" jest wymysłem Hiszpanów nie znających języka. Odnoszące się do bo­ga imię Wiraqucha (w spolszczeniu Wirakocza) zostało nadane Hiszpa­nom zapewne dlatego, że ich nieokrzesany, „dziki" sposób bycia upo­dabniał ich do nieucywilizowanych acz ubóstwionych przodków. Do dzisiaj wiraqucha jest powszechnie przyjętym określeniem Metysów, Kreoli i innych nieIndian. 
• viracocha — siła  stwórcza,  naczelne  bóstwo inkaskiego panteonu 
• vispa — bliźniak. 
• vma chuco — hełm. 
• vnancha — znak, symbol. 
• vscuta — (ajm.) lekarz. 
• waka — 1. Dwoistość w jedności, coś złożonego z dwóch części nie mogących istnieć samodzielnie; zajęcza warga, rozpadlina itp. 2. Coś monstrualnego, niebezpiecznego, niezwykłego, to, co święte lub coś, w czym manifestuje się świętość. 3. Istota sprawująca opiekę i władzę nad pewną grupą ludzką i terytorium, wcielenie mitycznego przodka, pośrednik między Bogiem a ludźmi. 
• waru waru — system pól uprawnych składający się z rzędów nasypów, pomiędzy którymi przepływał kanał nawadniający 
• yacarcay — zaklęcie. 
• yamqui — tytuł, podobny do apu. 
• yana— 1. Kolor czarny. 2. Służący, służba; 
• yanacona — liczba mnoga od yana. Klasa ludzi, rze­mieślników, rolników, pasterzy, których praca należała w całości do utrzymującego ich pana (Inki, kuraki, waki), służba, niewolnicy. 
• yanapak — sługa lub towarzysz 
• yańac — kapłan z regionu Yauyos, obserwujący cień rzucany przez Słońce; osoba informująca o początku okresu zbiorów lub określonych świąt 
• yauirca — (kecz.) rzemień, powróz; (ajm.) jakiś rodzaj wielkich i czarnych węży, rzemień, sczerniały, wyczerpany, słaby. 
• yauri — duża i gruba igła. 
• yayanc — potocznie: pan 
• yllapa — piorun. 
• Yungafyunca — mieszkańcy ciepłych dolin na wybrzeżu 
• yupanqui — czcigodny 
• yurac — biały 
• yurac aclla — najwyżej postawione w Domu Wybranek 
• zeques — rozchodzące się z Cuzco wyimaginowane, magiczne linie, łączące ze sobą najważniejsze huacas 
• złoty peso — jednostka mo­netarna. 
• zumac sipacona — najpiękniejsze i najlepsze dziewczyny 

Indeks nazw geograficznych związanych z państwem Inków

• Abancay — rzeka, lewobrzeżny dopływ Apuriniacu; toponim, dzisiaj stolica dep. Apurimac
• Acos, Acostambo — tambo na południe od Huancayo, przy drodze kró­lewskiej do Cuzco, nad rzeką Mantaro. Obecnie naz­wę Acostambo nosi dystrykt w prow. Tayacaja, dep. Huancavelica.
• Ajmarowie - grupa etniczna zamieszkująca głównie okolice jeziora Titicaca (w Boliwii i Peru), posługująca się językiem aj marskim.
• Allay Vicca — jedna z grup zamieszkujących Cuzco w momencie przybycia Inków. 
• Almudena - plac, dzielnica i parafia w Cuzco.
• Amarucancha – Pałac Węża, pałac w Cuzco należący do Huayna Capaca. Po wkroczeniu Hiszpanów przejął go Hernando Pizarro i Hernando de Soto, a następnie sprzedany został zakonowi jezuitów.
• Anauarque — góra pod Cuzco, w Kuntisuyu, w pobliżu Guanacauri. 
• Anco Allo — grupa etniczna
• Anda Guaylas la Grandę — Wielka Anda Guaylas, miejscowość,
• Anda Guayllas — prowincja i miejscowość, stolica Chanków, dzisiaj Andahuaylas w dep. Apurimac. 
• Andy - łańcuch górski; od Antisuyo, nazwy prowincji w języku quechua
• Ango Yaco, Angoyaco — rzeka Mantaro w środkowym bie­gu.
• Anqara — lud i prowincja; obecnie prowincja Anqaraes w dep. Huancavelica.
• Anta — miejscowość ok. 20 km na zachód od Cuzco.
• Anta Marca — miejscowość ok. 50 km w linii prostej na płd. od Huamachuco. 
• Anti - plemiona zamieszkujące montanę, zasadniczo w obszarze Antisuyu, w stosunkowo niewielkiej odległości od Cuzco.
• Antisuyu, Anti Suyu — Ćwiartka Anti lub Kraj Antich. Jed­na z dzielnic Tawantinsuyu. północno-wschodnia część państwa Inków, obejmująca tereny dżungli (zamieszkanej przez lud Anti, od którego pochodzi nazwa prowincji).
• Aosan Cata — masyw górski, ok. 100 km na wschodnio południowy wschód od Cuzco.
• Apo Rima, Apurimac – rzeka, dopływ Ucayali. Obecnie naz­wa dep. peruwiańskiego ze stolicą w Abancay. 
• Apolo — dolina pod masywem  Apolobamba, fragmentem  Kordyliery Wschodniej, znajdującym się na granicy dzisiejszych republik Peru i Boliwii. 
• Apomaita — panaka Capac Yupanąuiego. 
• Arequipa — prowincja, dolina i miasto; obecnie stolica dep. miasto założone w 1540 roku ze względu na bliskość wybrzeża Pacyfiku
• Asangaro — miejscowość w Collao. Dzisiaj Azangaro. 
• Asillo — miejscowość w Collao na płd-zach. od Azangaro. 
• Atacama — pustynia oddzielająca Peru od Chile.
• Atauillos, Atavillos — prowincja i lud. Dzisiaj prowincja Canta w dep. Limy.
• Atun Cana — Wielkie Kana; miejscowość w prowincji Cana, część tej prowincji.
• Atun Conde — Wielkie Kunti; prowincja Condesuyo w ćwiartce o tej samej nazwie lub główna część tej prowincji.
• Atun Larao — Wielkie Laraw; wioska w prow. Yauyos.
• Atun Yauyo — Wielkie Yawyu; część prowincji Yauyo.
• Aucayllo Panaca — Panaka Rodu Wojowników, ród wywodzący się od Yavar Uacaca.
• Aucaypata — główny plac w Cuzco na którym świętowano zwycięstwa inki; występuje też jako Havcay Pata.
• Awsanqati - hiszp. Ausangate, pokryty lodowcami szczyt wysokości 6384 m n.p.m., ok. 100 km od Cuzco i widoczny z głównego placu miasta, jest jednym z dwu szczytów opiekunów całego kraju Cuzco. W mitologii jest zarazem głową całej rodziny bogów i bogiń.
• Aya Pata — dzisiaj nazwę tę nosi miejscowość i dy­strykt w prow. Carabaya, dep. Puno, oraz rzeka, prawobrzeżny dopływ Inambari, w tym samym rejonie. Tak samo nazywa się też grzbiet górski w kordylierze Paucartambo, rozdzielający zlewisko Ucayalt i Madery.
• Ayar Maca, Ayarmaca — grupa etniczna z rejonu Cuzco, zwyciężona i podporządkowana przez Inków. 
• Ayauire, Ayavire — miejscowość w Collao; obecnie Ayaviri, stolica prow. Melgar i dystrykt w dep. Puno. 
• ayllon cuzco — Cuzkeńczycy, członkowie ayllu. Ayllu oznacza w tym przypadku rody cuzkeńskie nie będące panakami. 
• Aymara, Aymaraes — lud i prowincja. Obecnie prow. Aimaraes (stolica Chalhuanca) w dep. Apurimac. Prawdopodobnie stąd wziął swą nazwę język aymara, chociaż był on w XVI wieku w powszechniejszym użyciu niż dzisiaj i posługiwało się nim wiele różnych grup etnicznych. 
• Bombon, Bonbon — prowincja, zwana też Chinchaycocha lub Junin. Obecnie prow. Junin w dep. o tej samej nazwie, obejmuje jez. Junin — dawne Chinchaycocha. 
• Cachicachi — dzielnica Cuzco lub pobliska miejscowość.
• Cajamarca - inkaskie miasto w środkowych Andach, na północ od Cuzco
• Calca, Callca — fragment doliny Vilcanota i miejscowość na północ od Cuzco. Obecnie stolica prow. Calca.
• Calla Chaca — waka na wzgórzu pod Cuzco, w sektorze Antisuyu.
• Caman Chaca — grupa etniczna w Collao lub we wschodniej części Kuntisuyu.
• Camana — prowincja w Kuntisuyu. Obecnie prowincja Camana w dep. Areąuipa.
• Cana, Canas — lud i prowincja w Qullasuyu, między Tinta a Ayaviri. Dzisiaj prow. Canas w dep. Cuzco
• Canar, Canaris — lud z terenów dzisiejszego Ekwadoru. Obecnie prow. Cańar w Ekwadorze. Plemię zamieszkujące okolice równika, region i miasto Tumibamba; sojusznicy Hiszpanów od samego początku podboju; kacyk z ludu Cańari, don Francisco Chilche dostał od Korony encomiendę w dolinie Yucay oraz rangę hidalga
• Canchi, Canchis — lud i prowincja w Qullasuyu, na płd.-wsch. od Cuzco, w dolinie Vilcanota, między Combapata a Tinta. Dzisiaj prow. Canchis w dep. Cuzco.
• Cara Puco — toponim, obecnie Carabuco, miasto nad jez. Titicaca, prow. Omasuyos, dep. La Paz w Boliwii. Taką samą nazwę nosi wioska w dystrykcie Puri, prow. Huancane, dep. Puno w Peru.
• Cara Vaya — łańcuch górski zaczynający się na wschód od Cuzco i ciągnący się w kierunku płd.-wsch. 
• Caranga — prowincja i lud zamieszkały na południe od rzeki Desaquadero, aż po jez. Coipasa (dzisiejsza Boliwia).
• Carminca, Carmenga — dzielnica Cuzco, na zachód od cen­trum
• Casana – Pałac w Cuzco, należący do Pachacuteca. Znajdował się w północno-zachodniej części placu Aucaypata.
• Cauifia — prowincja na płd.-wsch. od Cuzco, w dolinie Vilcanoty, w rejonie Quiquijana.
• Caxa Marca, Caxamarca — Cajamarca, miasto i pro­wincja w północnym Peru, wcześniej samodzielne królestwo sprzymie­rzone z Chimu.
• Caxas — miejscowość w górach północnego Peru, na wysokości Piury. 
• Caxatambo — prowincja na płn. od Limy i Atavillo. Dzisiaj miasto i prow. Cajatambo w dep. Limy.
• Cayambi — górski lud z terenów dzisiejszego Ekwadoru.
• Cayao Cachi — jedna z grup zamieszkujących tereny Cuzco przed przybyciem Inków. Także dzielnica Cuzco w sektorze Kuntisuyu.
• Chacaro — wioska, obecnie w dystrykcie Tambobamba, prow. Cotabambas, dep. Apurimac.
• Chacha — prowincja w Kuntisuyu. Obecnie Chachas, dystrykt w prow. Castilla (stolica Aplao) w dep. Arequipa.
• Chacha Poya — lud i pro­wincja. Obecnie Chachapoyas, miasto i prow. w dep. Amazonas.
• Chaclla — część prowincji Yauyo i jej mieszkańcy, w dolinie rzeki Santa Eulalia, dopływu Rimaku.
• Chanca, Chankowie — lud osiadły na zachód od Cuzco, za rzeką Apurimac, w prow. Anda Guayllas.
• Charca, Charcas — prowincja w Qullasuyu, na pld. od Cordillcra Real i na wschód od jez. Poopó. W okresie kolonialnym jed­nostka administracyjna (audiencja) obejmująca szerszy obszar tzw. Górnego Peru ze stolicą w Charcas.
• Chavin de Hudntar - ruiny starożytnej cywilizacji Chavin (istniejącej w latach 800-200 przed naszą erą), położone w górach, na ważnym szlaku handlowym łączącym dżunglę z wybrzeżem. Zachowały się tam zarówno elementy typowe dla architektury wybrzeża, jak i stele oraz fryzy zdobione przedstawieniami zwierząt dżungli: węży i jaguarów - co stanowi wczesny dowód przenikania się kultur pochodzących z różnych obszarów dzisiejszego Peru.
• Chicha, Chichas — lud i prowincja w Qullasuyu, na płd. od jez. Poopó, w rejonie tzw. Cordillera de Chichas.
• Chilli — Chile, skrajnie południowy obszar Tawantinsuyu, czę­ściowo tylko podbity przez Inków (do rzeki Maule, ok. 35° szerokości geograficznej) i zamieszkujące tam plemiona Araukanów.
• Chillque — grupa etniczna zamieszkała na południe od Cuzco.
• Chimo, Chimu — państwo na wybrzeżu Peru, z głównym ośrod­kiem w dolinie Moche (dzisiaj leży tam miasto Trujillo). Prekolumbijski lud, który rywalizował z Inkami i stworzył potężne imperium ciągnące się ponad tysiąc kilometrów wzdłuż wybrzeża północnego Peru. Został podbity przez Inków niedługo przed hiszpańskim podbojem.
• Chincha Cocha — Jezioro Chinchay. Jezioro, prowincja i waka. 
• Chincha Yunga — Dolina Chincha, ok. 180 km na południe od doliny Rimac, ważny ośrodek handlowy na południowym wybrzeżu jeszcze przed ekspansją Inków.
• Chinchay Suyo, Chinchaysuyo — Ćwiartka Chinchay lub Kraj Chinchay. Jedna z dzielnic Tawantinsuyu, północna część państwa Inków, obejmująca tereny dzisiejszego Ekwadoru i Kolumbii.
• Chirac — Chira, rzeka wpadająca do Pacyfiku między Talara (Tangarara) a rzeką Piura. Pizarro dotarł tu w połowie 1532 roku
• Chiriguana — lud zamieszkujący tereny Gran Chaco i wkraczający na przyległe podnóża Andów.
• Choquequirau - ruiny położone w okolicach rzeki Apurimac. Ich nazwa w języku keczua oznacza złotą kołyskę.
• Chuąuillusca — grzbiet i stok górski kilkanaście kilometrów na zachód od miasta Vilcabamba.
• Chucuito — północno-zachodnia część jeziora Titicaca i przylegająca doń prowincja.
• Chuies — lud z Qullasuyu.
• Chullcomayo — Rzeka Cullco Mayo
• Chumpi Villcas — prowincja w Kuntisuyu. Obecnie prow. Chumbivilcas (stolica Santo Tomas) w dep. Cuzco.
• Chuqui Orpoz — prowincja Chocorvo, granicząca od wscho­du z Angaraes i Vilcas, na terenie dzisiejszego dep. Huancavelica. Chuąuito
• Chuquichaca — most na Urubambie, ok. 100 km poniżej doliny Yucay, przez który przechodziło się do Vilcabamby.
• Chuquinga - miejsce bitwy w Cuntisuyo, którą stoczono 20 marca 1554 roku; Francisco Hemandez Girón pokonał tam rojalistyczną armię Mariscala Alonsa de Alvarado
• Cinca — wzgórze i waka w Cuzco, po północnej stronie fortecy Sacsahuaman, w sektorze Chinchaysuyu.
• Cocha Bamba — inaczej Cotabamba, prowincja na zachód od Cuzco, na lewym brzegu Apurimacu. Dzisiaj prow. Cotabambas (stolica Tambobamba) w dep. Apurimac.
• Cocha Cassa, Cochacaxas — tambo między Anda Guayllas a rzeką Abancay, także góra w pobliżu tambo 
• Colla — prowincja i lud zamieszkujący część Collao, na północ od  jez. Titicaca. W  szerszym rozumieniu termin ten może obejmować też innych mieszkańców płaskowyżu. 
• Colla Pampa — Równina Colla; 
• Colla Suyo, Colla Suyu, Coliasuyu — Ćwiartka Tawantinsuyu, południowo-wschodnia część państwa Inków, obejmująca okolice jeziora Titicaca (zamieszkane przez lud Colla, od którego pochodzi nazwa prowincji).
• Collao — płaskowyż rozciągający się wokół jez. Titicaca i na południe od niego, 
• Collca Pampa — równina pod Cuzco, w sektorze Antisuyu, na terenie dzisiejszej dzielnicy San Sebastian, 
• Conde Suyo, Condesuyo — Ćwiartka Kunti lub Kraj Kunti. Jedna z dzielnic Tawantinsuyu. Także  prowincja położonaw obrębie tej dzielnicy, dzisiaj prow. Condesuyos w dep. Arequipa.
• Conoc — miejsce pod Cajamarką, w którym znajdowały się go­rące źródła.
• Copacabana - kolonialny ośrodek kultu maryjnego, na cyplu jeziora Titicaca; nazwa pochodzi z języka aimara i oznacza „kamień, z którego wszystko można zobaczyć", co odnosi się do widoku, jaki rozciąga z tej dawnej świątyni Inków; pierwszą zbudowaną tu kaplicę zastą­piono sanktuarium Najświętszej Marii Panny, powstałym między rokiem 1610 a 1619. Drewniany posąg Madonny został podarowany sanktuarium przez indiańskiego rzeźbiarza TitoYupanqui w 1592 roku i zdobi główny ołtarz. Kronikarz z zakonu augustynów, Antonio de Calancha y Benavides, w połowie XVII wieku wydał historię sanktuarium, 
• Copacabana — półwysep i sanktuarium w południowej części jez. Titi­caca.
• Coquimbo — dolina na wybrzeżu w południowej części Ta­wantinsuyu. Obecnie jedna z prowincji Chile.
• Coramba — miejscowość ok. 20 km od Anda Guaylla w stro­nę Abancay. Dzisiaj ruiny.
• Cordillera de Carabaya — fragment Kordyliery Wschodniej. Także prowincja na płd.-wsch. od Cuzco. Dzisiaj prow. Carabaya w dep. Puno w Peru, graniczy z Boliwią.
• Cori Cancha, Coricancha — Złota Zagroda; główna świą­tynia w Cuzco, zwana przez Hiszpanów Domem Słońca lub Świątynią Słońca. Położona poniżej placu Aucaypata, w Dolnym Cuzco. Dziś na jej fundamentach stoi kościół i klasztor Santo Domingo. Siedziba najwyższych kapłanów i najwyższego bóstwa – Słonecznej Tarczy
• Coro Puna — waka i szczyt górski w prow. Condesuyos.
• Cuci Pata — plac w Cuzco.
• Cullaca — grupa etniczna
• Cullco Mayo — rzeka w Saussa.
• Cullin Chima — jedna z grup zamieszkujących tereny Cuzco przed przybyciem Inków.
• Cusichaca - kompleks stanowisk archeologicznych w pobliżu ujścia rzeki Cusichaca do Urubamby, gdzie pod koniec lat siedemdziesiątych i na początku lat osiemdziesiątych xx wieku Ann Kendall prowadziła prace wykopaliskowe w ramach „Projektu Cusichaca".
• Cusipata – plac w Cuzco, leżał na terenie dzisiejszego plac Regocijo
• Cuzco — dolina, miasto i jego mieszkańcy; stolica imperium Inków. hiszpańskie prawa miejskie nadano jej w 1534 roku
• Cuzco Llacta — Miasto Cuzco.
• Cuzco Pampa — Równina Cuzco.
• Desaguadero — (hiszp.) rzeka wypływająca z jez. Titicaca i wpadająca do jez. Poopó. 
• Diaguita — plemiona zamieszkujące w XVI w. tereny obec­nych prowincji Catamarca, La Rioja, San Juan, zachodnią część Tucuman i Santiago de Estero w Argentynie oraz Chile na podobnej wysokości. 
• Dom Słońca — świątynia państwowego kultu Słońca. Inkowie zakładali takie świątynie w podbijanych prowincjach, gdzie funkcjonowały obok tradycyjnych świątyń lokalnych. 
• El Dorado - wedle legendy kraina położona gdzieś na północy Ameryki Południowej, zamieszkana przez plemię, dla którego złoto jest czymś tak powszednim, że tamtejszy władca odbywa doroczną ceremonię obsypany złotym pyłem. Na bezowocne poszukiwania legendarnej krainy wyruszały liczne ekspedycje hiszpańskich konkwistadorów (a nawet sir Walter Raleigh - słynny angielski odkrywca z epoki elżbietańskiej).
• Espiritu Pampa - współczesna osada położona w lesie deszczowym u stóp Andów (na wysokości około tysiąca metrów nad poziomem morza), w której pobliżu w roku 1964 Gene Savoy odkrył ruiny inkaskiego miasta Stara Vilcabamba.
• Guaca Chaca — most na Apurimacu. 
• Guailas, Guaillas, Guayllas — prowincja w dorzeczu rzeki Santa, na terenie dzisiejszego dep. Ancash. 
• Gualla — łańcuch górski oraz nazwa grupy etnicznej z rejonu Cuzco. 
• Guamachuco — prowincja i miejscowość, obecnie miasto i prow. Huamachuco w dep. La Libertad. 
• Guamalli, Guamallis — prowincja, obecnie prowincja Huamalies (stolica Llata) w dep. Huanuco. Guamanca, 
• Guamanga — miejscowość i prowincja. Obecnie miasto Ayacucho, stolica prowincji Huamanga i departamentu Ayacucho. 
• Guana Caori, Guanacaori — niewielka góra w Qullasuyu, kilkanaście kilometrów od Cuzco, waka Inków. Także kamienna figura wyobrażająca ową wakę i przodka Inków. 
• Guanca — Guankowie, lud i prowincja, zwana także Saussa. Prowincja dzieli się na trzy części: właściwą Shawsha oraz Hanan i Hurin Wanka. 
• Guanca Rama — miejscowość, dzisiaj dystrykt Huancarama w prow. Andahuaylas, dep. Apurimac. 
• Guanca Villca — Prowincja i lud zamieszkały od pół­nocnej strony zatoki Guayaquil, na terenie dzisiejszej prow. Guayas w Ekwadorze oraz prowincja w środkowym Peru, obecnie miasto i dep. Huancavelica. 
• Guancane — miejscowość na północnym krańcu jez. Titicaca; dzisiaj Huancane, miasto i prowincja. 
• Guanoco - prowincja i miasto (tzw. Huanuco Viejo, Stare Huanuco), po lewej stronie rzeki Marańon, obecnie ruiny. Dzisiejsze Huanuco to miasto nad rzeką Huallaga, stolica prow. i dep. Huanuco. 
• Guari Yillca — waka Guanków, kamienna figura koło tambo w Huancayo. 
• Guarina — toponim, równina na płd.-wsch. krańcu jez. Titicaca. Obecnie miasteczko w Boliwii, Huarina. 
• Guarocheri — prowincja i lud, część Yauyos. Dzisiaj prow. Huarochiri ze stolicą w Matucana, dep. Limy. 
• Guayaquil - miasto na wybrzeżu Pacyfiku (dziś w Ekwadorze), założone w 1535 roku jako Santiago de Guayaquil
• Guayaquil — zatoka i miejscowość, obecnie w Ekwadorze.
• Guaygua Canche — lud i prowincja odpowiadająca czę­ści lub całości Canchi 
• Hacha Cachi — miejscowość na płd.-zach. skraju jez. Titi-caca, rzeczka, zatoka i półwysep.
• Hanan Chacan — Górny Most lub Górna Przegroda, górne ujęcie bądź górne źródło wody,
• Hanan Cuzco — Górne Cuzco. W sensie przestrzennym obejmowało Chinchaysuyu i Antisuyu. Społecznie — część rodów cuzkeńskich.
• Hatun Colla — prowincja i miejscowość w Collao. Obecnie miasteczko Atuncolla, nieco na zachód od jez. Titicaca, między Juliaca a Puno.
• Hatun Saussa Guanca - stolica prowincji Guanków. 
• Havcay Pata — główny plac w Cuzco.
• Huanacuari - święta góra Inków, na południowy zachód od Cuzco
• Huarina - miejsce bitwy, na południowo-wschodnim wybrzeżu jeziora Titicaca, stoczonej 20 października 1547 roku; lojalistyczna armia Diega de Centeno została pokonana przez wojska Gonzala Pizarra
• Huatanay – potok w Cuzco
• Huayna Picchu - ruiny Machu Picchu położone są na przełęczy między dwiema górami: Machu Picchu oraz często uwiecznianą na fotografiach Huayna Picchu. Słowo huayna oznacza w tym kontekście „mniejsza", a machu - „większa", co obrazuje różnice w wysokości obu szczytów. Na wierzchołku Huayna Piechu znajdują się ruiny niewielkiej inkaskiej budowli. Nieco dalej na zboczu góry można znaleźć jaskinię (nie wiedzieć czemu nazywaną świątynią Księżyca), z pięknie wbudowaną inkaską kamieniarką. Niedawno od-kryto też inkaskie ścieżki prowadzące do położonej niżej doliny.
• Huayna Quenamari — Młody Qinamari, nazwa szczytu górskiego. 
• Hurin Chacan — Dolne Źródło; jedna z wak w Cuzco.
• Hurin Cuzco — Dolne Cuzco.
• Inaquito - miejsce bitwy, nieopodal Quito, stoczonej 18 stycznia 1546 roku; wicekról Blasco Nuńez Vela został tam pokonany przez Gonzala Pizarra
• Inca Wasi - kompleks inkaskich ruin położonych wyjątkowo wysoko (niemal cztery tysiące metrów nad poziomem morza); prawdopodobnie jako pierwszy odnalazł je Christian Biies w latach trzydziestych XX wieku.
• Intipunku - inkaska Brama Słońca, z której obecnie schodzi się do Machu Picchu z turystycznego Szlaku Inków.
• Jaquijahuana - miejsce bitwy, w dolinie i na równinie tej nazwy, na pół­noc od Cuzco; bój stoczono 9 kwietnia 1548 roku, armia rebeliantów została tam pokonana przez prezydenta la Gascę
• Jauja - inkaskie miasto w środkowych Andach; jemu pierwszemu Pizarro nadał prawa miasta hiszpańskiego w 1533 roku
• Keczua - język przyjęty przez Inków jako lingua franca ich imperium, którym do tej pory posługuje się wielu rdzennych mieszkańców Peru (nazywanych Indianami Keczua).
• Khalka - hiszp. Calca, dziś miasteczko, dystrykt i prowincja w departa­mencie Cuzco nad rzeką Urubambą.
• Khuzko Caca — Skała Cuzco. 
• Khuzko Rumi — Kamień Cuzco.
• Kuntisuyu, Kunti Suyu — Ćwiartka Kunti lub Kraj Kunti. Jedna z dzielnic Tawantinsuyu.
• La Compania – kościół jezuitów w Cuzco
• La Paz - miasto w Collasuyo; miasto Matki Boskiej Pokoju założone w 1548 roku dla upamiętnienia klęski rebelii Gonzala Pizarra; dziś administracyjna stolica Boliwii
• La Plata- miasto w południowym Collasuyo, założone w 1538 roku; na­zwę zawdzięcza licznym kopalniom srebra; znane jest także pod tu­bylczą nazwą Chuąuisaca oraz Las Charcas, od nazwy regionu; w 1825
• Lampas — miejscowość w prow. Atavillos. 
• Lanque Supa — dystrykt Langui i jeziorem o tej samej nazwie w prow. Canas. 
• Laraos — część Yauyos zamieszkała na południu prowincji, w do­linie rzeki Lunahuana. 
• Lares — dolina nad Vilcanotą, w dzisiejszej prow. Calca, dep. Cuzco. 
• Leon - stolica Nikaragui na początku jej zasiedlania
• Lima - miasto, stolica Wicekrólestwa Peru; nazwa ziem Curaca Taulichusco, gdzie 6 stycznia 1533 roku Pizarro założył stolicę swojego gubernatorstwa i nazwał ją Los Reyes, Miastem Trzech Króli
• Limac Tambo — tambo na zachód od Cuzco, przed rzeką Abancay, obecnie miejscowość Limatambo.
• Limac Yunga — Dolina Rimaku oraz jej mieszkańcy. 
• Llactapata - położony na grzbiecie góry między doliną Aobamby i Santa Teresy kompleks inkaskich ruin, odkryty przez Binghama w roku 1912, a potem ponownie „zaginiony". Jego nazwa w języku keczua znaczy wysokie miasto.
• Llacxapallanga — jedna z trzech prowincji Guanków.
• Llallaua Pucara — Twierdza Llallawa, w Collao; dzi­siaj istnieje wioska Llallahua w dystrykcie Santiago de Pupuja, prow. Azańgaro, kilka kilometrów od miejscowości Pucara.
• Lloquessa Quinamari — szczyt górski, 
• Lorena - szpital w Cuzco imienia Antonia Loreny założony w 1934 r.
• Lucanas — lud i prowincja. Obecnie prow. Lucanas (stolica Puquio) w dep. Ayacucho.
• Lupaca — lud i prowincja leżące po zachodniej stronie jez. Titicaca.
• Lupaca - plemię mówiące językiem aimara z Cuntisuyo i Collasuyo, chociaż głównie z północnych i zachodnich okolic jeziora Titicaca
• Lurin Quichua — Dolni Qichwa, 
• Machu Picchu - najbardziej znany kompleks inkaskich ruin, położony na wysokości ponad dwóch tysięcy metrów, na przełęczy między szczytami Machu Picchu i Huayna Picchu. Uważa się, że należał on do majątku inkaskiego władcy Pachacuteca, a wszelkie dane wskazują, że nie został „odkryty" przez Hiszpanów w czasie podboju (żadna hiszpańska kronika nie wspomina o istnieniu Machu Piechu, nie ma w nich też mowy o wielu innych inkaskich zabytkach, o ile nie budziły one zainteresowania kolonizatorów z przyczyn militarnych lub ekonomicznych; warto pamiętać, że konkwistadorzy niespecjalnie interesowali się archeologią).
• Mama — dolina i rzeka Rimac, wieś w tejże dolinie.
• Manare — prowincja w Antisuyu, na północ od Vilcabamby. 
• mancop churin Cuzco — Cuzkeńczycy-synowie Manku, ludność o statusie synów Manco Capaca, określana jako szlachta (coballeros). 
• Marankani- miasteczko i dystrykt w prowincji Canchis w departamencie Cuzco.
• Maras — wieś w pobliżu doliny Yucay, obecnie dystrykt w prow. Urubamba. 
• Marka Pata — wieś i dystrykt w prowincji Quispicanchis w departamencie Cuzco.
• Masca — grupa etniczna z rejonu Cuzco.
• Mayo — grupa etniczna z rejonu Cuzco.
• Miasto Trzech Króli — (hiszp.) Ciudad de Los Reyes, pierwotna nazwa Limy, założonej przez Hiszpanów w 1535 r.
• Mochica - niewielka, ale bardzo żywiołowa cywilizacja północnego wybrzeża dzisiejszego Peru, której szczytowy okres rozwoju przypadł około IV-VI wieku naszej ery. Pozostały po niej wyroby ceramiczne przedstawiające niesłychanie ekspresyjne ludzkie twarze (jak również silnie działające na wyobraźnię przedstawienia działań wojennych oraz praktyk seksualnych), a także misternie wykonana biżuteria, której przykłady odnaleziono ostatnio w Sipan.
• Mohina — przełęcz i miejscowość ok. 25 km na płd. od Cuzco.
• Mojos — Indianie zamieszkali w dorzeczu Mamore na terenie dzisiejszej Boliwii.
• montana — (hiszp.) 1. Góra lub łańcuch górski. 2. Górzysty teren pokry­ty drzewami lub gęstą roślinnością krzewiastą. 3. W Peru: region geo­graficzny i strefa ekologiczna obejmująca wschodnie stoki Andów po­kryte wilgotnym górskim lasem tropikalnym. Niekiedy termin ten sto­suje się również w odniesieniu do nizinnych terenów selwy amazoń­skiej.
• moryskowie - muzułmańska ludność Hiszpanii, która po rekonkwiście przyjęła chrześcijaństwo
• Moyo-moyo — jedno z plemion Antich.
• Mudejar - Maur, któremu pozwolono żyć na ziemiach chrześcijan; również termin oznaczający muzułmańskie wpływy w architekturze
• Nazca. Nasca, La Nasca — miasto i prowincja na wybrzeżu, w Kuntisuyu, obec­nie miasto i prowincja. Cywilizacja, która rozwinęła się w centralnej części wy-brzeża dzisiejszego Peru między i wiekiem przed naszą erą a VIII wiekiem naszej ery. Choć część zwyczajów przejęła od poprzedzającej ją i bliskiej geograficznie kultury Paracas, sama zasłynęła ogromnymi rysunkami znajdującymi się na płaskowyżu Nazca - po części geometrycznymi, a po części figuratywnymi (takimi jak gigantyczny, niemal stumetrowy geoglif przedstawiający kolibra). Rysunki z Nazca stanowią przedmiot wielu spekulacji, w przeważającej części słabo udokumentowanych.
• Nowa Hiszpania - Meksyk
• Nowa Kastylia - gubernatorstwo Pizarra w Peru
• Nowe Toledo - gubernatorstwo przyznano Almagrowi w regionie Collasuyo
• Olla Chiya — prowincja w Qullasuyu.
• Ollantay Tambo — miejscowość i twierdza na północ od Cuzco, w dolinie Urubamby. Obecnie dystrykt w prow. Urubamba, dep. Cuzco.
• Oma — część prowincji Yauyos i jej mieszkańcy. Obecnie Omas jest dystryktem prowincji Yauyos, dep. Limy. 
• Omasuyu — wschodnia część Qullasuyu, w szczególności prowincja położona po wschodniej stronie jez. Titicaca. Dzisiaj Omasuyos jest nazwą prowincji boliwijskiej. 
• Ongoy - miejscowość na płn.-zach. od Anda Guayllas.
• Opatari — prowincja w Antisuyu, na północ od Cuzco, między rzekami Urubamba i Paucartambo.
• orcorara — Stado Samców, jakiś gwiazdozbiór.
• Orcos — małe jezioro w pobliżu Urcosm, prow. Quispicanchis, dep. Cuzco
• Orcu Suyu — zachodnia część Qullasuyu, po zachodniej stro­nie jez. Titicaca.
• Otabalo — lud i prowincja, na płn. od Quito.
• Pacaje — lud zamieszkały na płd. od jez. Titicaca, po obu stronach Desaguadero, zwany także Pacasa.
• Pacari Tambo, Pacaritambo — Tambo Pojawienia się z Ziemi. Nazwa własna miejscowości ok. 25 km na płd. od Cuzco, obecnie Paccaritambo, dystrykt w prow. Paruro.
• Pacha Tusan — góra na wschód od Cuzco.
• Pachar — równina w okolicach Tambo. 
• Paclla — prowincja Chachapoyów. 
• Paititi - „miasto zaginione w dżungli", prawdopodobnie miejsce mityczne, którego często poszukiwano, lecz nigdy nie znaleziono.
• Pallcay - niewielki kompleks inkaskich ruin położony w górnym biegu Aobamby, czasem nazywany też Llactapampą (płaskim miastem).
• Pampa Quenamari — szczyt górski. 
• Pampaconac — miejscowość w Vilcabambie nad rzeką o tej samej nazwie, prawobrzeżnym dopływie Cosireni będącej lewobrzeż­nym dopływem Urubamby. 
• Papre — grupa etniczna zamieszkała na południe od Cuzco. 
• Paracas - półwysep na wybrzeżu Pacyfiku, od którego zaczerpnęła swoją nazwę starożytna kultura, istniejąca w tych okolicach mniej więcej od roku 300 przed naszą erą do n wieku naszej ery. Cywilizacja Paracas słynie z przepięknych tkanin, w które owijano zmarłych. Niewykluczone, że wywarła ona znaczny wpływ na kulturę Nazca, która pojawiła się na wybrzeżu nieco później.
• Paria — prowincja w Qullasuyu.
• Paria Caca — szczyt górski na granicy prow. Huarochtri (w obecnym dep. Limy) i Yauli (w obecnym dep. Jauja).
• Parina Cocha — prowincja w Kuntisuyu. Jezioro w obrębie tejże prowincji. Dzisiaj prow. Parinacochas (stolica Coracora) w dep. Ayacucho.
• Pascapampa — równina w okoli­cach Tambo.
• Pasto — plemię z północnych krańców Tawantinsuyu, na wschód od dzisiejszego miasta Pasto w Kolumbii.
• Pastu - północny Ekwador; najdalej wysunięta na północ część inkaskiego imperium
• pata — plac, taras (uprawny).
• Paucaray — dystrykt Paucara w prow. Acobamba, dep. Huancavelica.
• Paucarcolla — miejscowość na zachodnim brzegu jez. Titicaca, dzisiaj dystrykt w prow. Puno.
• Payta — port poniżej Tangarara, ok. 5° szer. geogr. płd., dzisiaj Paita, miasto i prow. w dep. Piura.
• Peru — (hiszp. Peru), przyjęta przez Hiszpanów nazwa ziem składających się na państwo Inków; Nazwa omyłkowo nadana inkaskiemu imperium Tahuantinsuyo przez jednego z pierwszych Hiszpanów badających wybrzeże Pacyfiku, Pascuala de Andagoya, od nazwy rzeki Biru
• Picoy — tambo między Guancayo (Huancayo) a Guamangą (Ayacucho).
• pilico mayo — 1. Rzeka (ptaka) Piliku.2. Rzeka Biało-Czerwona. 3. Rzeka Zygzakowata. 
• Pilico Suni — plemię żyjące w Antisuyu, na północ od Vilcabamby.
• Piru — (hiszp. Piru) forma oboczna od Peru.
• Pissac — dolina ok. 30 km na płn.-wsch. od Cuzco. Dzisiaj Pisaq, dystrykt w prow. Calca.
• Pito Siray, Pitu Ciray — Złączona Para, waka i szczyt górski w Antisuyu, nad doliną Lari, na płn.-wsch. od Cuzco. Bliźniaczy szczyt Saua Ciray.
• Piura — miasto w północnym Peru, nad rzeką o tej samej nazwie. Dzisiaj stolica prowincji i departamentu Piura.
• Poechos — plemię zamieszkałe w rejonie rzeki Chirac
• Poma Canche — jezioro i miejscowość na płd. od Cuzco. Obecnie dystrykt Pomacanchi w prow. Aeomayo w dep. Cuzco.
• Poma Cocha — Jezioro Pumy, Dzisiaj nazwę tę nosi dystrykt Pomacocha w prow. Andahuaylas, dep. Apurimac, oraz dystrykt Pomacocha w prow. Acobamba, dep. Huancavelica.
• Poma Colca — Spichlerz Pumy, wieś na płn. od Cuzco. 
• Poma Marca — waka i budynek koło Cuzco, w sektorze Antisuyu. 
• Poma Pampa — Równina Pumy, 
• Porco — kopalnia srebra w pobliżu Potosi. 
• Potina — wulkan w pobliżu Arequipy. 
• Potosi, Potossi — prowincja i miasto, założone w 1545 roku ze względu na wielkie pokłady srebra w górze Cerro Rico. Dzisiejsze Potosi w Boliwii. 
• Przesmyk Panamski - zwany przedtem Castilla de Oro (Złotą Kastylią) z powodu rzekomej obfitości złota, później zaś Tierra Firmę; porto­we miasto Panama założono na zachodnim wybrzeżu po odkryciu Pacyfiku przez Vasco Nunez de Balboa w 1533 roku
• Puca Marca — budynek i waka w Cuzco, w sektorze Chinchaysuyu.
• Pucara — Twierdza; nazwa własna miejscowości na północ od jez. Titicaca. miejsce bitwy, Stoczono ją 8 października 1554 roku; Francisco Hernandez Girón został pokonany przez rojalistyczną armię sędziów Limy
• Puerto Viejo — Stary Port, miasto założone przez Hiszpanów na północnym wybrzeżu, obecnie Portoviejo w Ekwadorze.
• Puma Kurco — Belka Pumy; budynek, waka i dzielnica Cuzco, w Chinchaysuyu.
• puna — 1. Strefa ekologiczna i formacja roślinna o charakterze półpustynnym, rozciągająca się powyżej ok. 4000 m n.p.m. 2. Wysokogórska równina leżąca w tej strefie, ciągnąca się od płaskowyżu jez. Titicaca aż po ok. 27° szerokości geogr. płd.
• puna - step wysokoandyjski powyżej 3800 m. n.p.m.
• Puna — wyspa w zatoce Guayaquil.
• Puncuyoc - pasmo wzgórz położone na północ od doliny Vilcabamby. Znajdują się tam ruiny Inca Wasi.
• Puquina — 1. Język, lub grupa spokrewnionych języków, nie należący do rodziny keczua ani ajmara, rozpowszechniony w momencie podboju hiszpańskiego w Qullasuyu. 2. Plemiona posługujące się jęz. puąuina. 3. Prowincja w Qullasuyu, prawdopodobnie część Omasuyu. 4. Termin używany czasem w odniesieniu do jez. Titicaca.
• Puruguay — plemię zamieszkujące tereny dzisiejszych prowincji Chimborazo i Bolivar w Ekwadorze, znane także jako Puruhua.
• Qasqaparu - targ w centrum Cuzco w bok od głównego targu, przy ulicy General Buendia, tańszy i obsługujący klientów mówiących kiczua.
• Queancalla — wzgórze i waka w Cuzco, w Chinchaysuyu. 
• Quenamari — masyw górski w Kordylierze Carabaya. 
• Quibipay — jezioro, prawdopodobnie w pobliżu Cuzco. 
• Quibipay Pampa — Równina w pobliżu Cuzco, w Chinchaysuyu. 
• Quicpai – miejscowość pod Cuzco, gdzie Atahualpa w 1532 zgładził Huascara, jego zona i córki oraz najbliższe mu sosby
• quichua — 1. Dolina śródandyjska o dogodnym dla rolnictwa klimacie. 2. prowincja i lud zamieszkały na zachód od Cuzco, w rejonie Abancay.
• Quiguar — grupa etniczna z rejonu Cuzco.
• Quilaco — plemię lub grupa plemion z północnych krańców Tawantinsuyu.
• Quillay Sinca — plemię zamieszkałe w rejonie miasta Pasto w dzisiejszej Kolumbii, na wschód od terenów zajmowanych przez lud Pasto, 
• Quillis Cache — grupa etniczna z rejonu Cuzco. 
• Quincemil - wieś w wysokiej dżungli w dystrykcie Camanti w prowincji Quispicanchis departamentu Cuzco.
• Quiqui Xana — dolina na południe od Cuzco, przez którą przepływa Vilcanota. Obecnie dystrykt Quiquijana w prow. Quispicanchis.
• Quito — prowincja i lud (zwany też Panzaleo) z terenów, na których dzisiaj leży stolica Ekwadoru. północna stolica inkaskiego imperium; w 1534 roku zmieniona w hiszpańskie miasto San Francisco de Quito; 
• Quiya Chille — waka i równina między dwoma wzgórzami pod Cuzco, w Chinchaysuyu. 
• Qulla - hiszp. Colla, ludy i ziemie na Wyżynie Peruwiańsko-Boliwijskiej w zlewiskach jezior: Titicaca, Poopo, Copaisa i Uyuni.
• Qumpa Pata - hiszp. Combapata, dystrykt i wieś w prowincji Canchis w departamencie Cuzco.
• Rabanto — miasto w prow. Chachapoyas. W pobliżu znajdowała się potężna forteca Cuelap, Dzisiaj dystrykt Levanto w prow. Chachapoyas.
• Rada Indii- organ zarządzający Indiami Zachodnimi z ramienia króla Hiszpanii
• Rayangalla — miejscowość w pobliżu Vitcos.
• Rumi Vaci — Kamienny Dom, 
• Sacsaguaman, Sacssa Guaman — twierdza wznosząca się nad Cuzco, od strony północnej.
• Salinas, Las Salinas — pod Cuzco, miejsce bitwy między Diego de Almagro i Hernando Pizarro.
• San Jerónimo — miasteczko w dolinie Cuzco, dziś de facto dzielnica Cuzco, zamieszkana przez rody królewskie Inków wysiedlone przez Hiszpanów z centrum miasta.
• San Mateo - zatoka w okolicach równika
• San Sebastian — dawniej miasteczko pod Cuzco, dziś jego dzielnica, sławna z piwa i piwiarni. Podobnie jak w San Jerónimo, także w San Sebastian Hiszpanie osiedlili rody królewskie Inków, które tam nadal mieszkają.
• Sanga Cancha — rodzaj więzienia lub nazwa własna więzienia, W obrębie Cuzco były co najmniej dwa więzienia i zarazem waki, określane jako sanąa kancha, jedno w Chinchaysuyu, a drugie w Qullasuyu. 
• Santiago Chile– miasto założył w 1541 roku Pedro de Valdivia
• Sappi — waka pod Cuzco, w Chinchaysuyu, za Sacsaguaman. 
• Saqui Saguana - dolina na zachód od Cuzco, na drodze Chinchaysuyu; częściej występuje pi­sownia Xaquixaguana lub, współcześnie, Jaquijaguana. 
• Sati, Satis — plemię Antich zamieszkałe na północ od Vilcabamby. 
• Saua Ciray — Złączona Para; waka i szczyt górski na płn.-wsch. od Cuzco, nad doliną Lari. Bliźniaczy szczyt i waka Pitu Ciray
• Saussa, Xauxa - dolina oraz prowincja Guanca lub część tej prowincji, będąca właściwą Shawsha w odróżnieniu od Ha­nan i Hurin Wanka. Współcześnie miasto i prowincja Jauja w dep. Junin. 
• Sicchu — podgrupa ludu Quito. 
• Sinca — wzgórze i waka pod Cuzco, na północ od Sacsaguaman, w Chinchaysuyu.
• Soras — lud i prowincja na południe od Andahuaylas. Dzisiaj Soras, dystrykt w prow. Lucanas, dep. Ayacucho. 
• Sucsupanacas — ród wywodzący się od Viracocha Inki. 
• Surampalli - wiejska rezydencja króla Huayny Capaca, na południe od położonego nieopodal równika miasta Tumibamba
• Święta Dolina Inków (Valle Sagrado) - dolina ciągnąca się wzdłuż koryta rzeki Vilcanota na północ od Cuzco, skrywająca wiele znaczących inkaskich ruin, takich jak Pisac, Yucay czy Ollantaytambo. Panuje tu klimat odpowiedni do uprawy kukurydzy, stanowiącej niezbędny składnik napoju chicha, który Inkowie pijali przy okazji wszelkich ceremonii. Okolica ta była więc regionem dla państwa Inków ważnym, prawdopodobnie nie tylko ze względu na potencjał rolniczy, lecz także jako istotne miejsce kultu. Wbrew powszechnemu mniemaniu Inkowie nie używali jednak pojęcia „Święta Dolina"; zostało ono ukute dopiero w roku 1950 w ramach promocji rajdu mającego się odbyć w tej okolicy,
• Tallanas — plemię osiadłe na północ od doliny Moche. 
• Tambo — grupa etniczna z rejonu Cuzco. 
• Tangarara — dolina na wybrzeżu, na płd. od Tumbez, obecnie miasto i prowincja Talara w dep. Piura.
• Taraco — prowincja w Qullasuyu. Dzisiaj dystrykt w prow. Huancane, dep. Puno.
• Tarapaca — prowincja w Quallasuyu, skrajnie północna prowincja Chile.
• Tarma — dolina i prowincja, między Chinchay Cocha a Saussa, dziś miasto i prowincja Tarma.
• Tawantinsuyu, Tawantin Suyu — Tawantinsuyu, Tawantin Suyu — Czwórkraj; dosłownie: cztery części (wzięte) razem. Terytorialnie oznacza ekumenę, całość znanego świata lub całość świata zorganizowanego przez imperialne Cuzco. Cztery dzielnice to: Chinchaysuyu, Antisuyu, Qullasuyu i Kuntisuyu. 
• Taya Cassa - prowincja Guanków, dzisiaj Tayacaja, pro­wincja w dep. Huancavelica (stolica Pampas).
• Terra Firme – tereny leżące na pograniczu dzisiejszej Panamy, Kolumbii i Wenezueli.
• Tequena — cieśnina łącząca na południu właściwe jez. Titicaca z jez. Winay Marka.
• Tiaguanaco — ruiny przedinkaskie na południe od jez. Ti­ticaca, dzisiaj miasto Tiahuanaco w Boliwii.
• Titi Caca, Titicaca — Skała Żbika, wyspa na jeziorze o tej samej nazwie, zwana też Wyspą Słońca (hiszp. Isla del Sol). 
• Titicaca - jezioro w Collasuyo znajduje się ok. 4000 metrów nad poziomem morza, rozciąga na obszarze 8290 kilome­trów kwadratowych, święte dla Inków;; na granicy Peru i Boliwii
• Tiwanaku - położony nad jeziorem Titicaca ośrodek kultury Tiwanaku, której rozkwit przypadł na lata 250-1000 naszej ery. Cywilizacja ta rozprzestrzeniła się na górskich terenach Boliwii oraz w południowym Peru i wywarła znaczący wpływ na architekturę Inków, którzy przejęli na własny użytek świątynie Tiwanaku na Wyspie Słońca i Wyspie Księżyca.
• Tombis, Tumbez - miasto na północnym wybrzeżu, obecnie w Ekwadorze, jedno z pierwszych hiszpańskich osiedli na wybrzeżu Pacyfiku
• Tome Bamba — miejscowość, obecnie Cuenca w Ekwado­rze. Ok. 10 km na północ od Cuenki znajduje się góra Pachamama. 
• Tome Bamba Pacha Mama — nazwa siedziby królewskiej w Tome Bamba. 
• Truxillo — miasto założone przez Hiszpanów u wylotu doliny Moche, wg współczesnej ortografii Trujillo.
• Ttoco Cachi — dzielnica Cuzco, w Chinchaysuyu.
• Tucman, Tucuman — prowincja w Qullasuyu, obecnie prow. Tucuman w Argentynie.
• Tucuman - południowa prowincja Collasuyo, w północnej Argentynie
• Tullumayo – potok w Cuzco
• Tumibamba - położona w pobliżu równika indyjska stolica ludu Cańari; miejsce narodzin króla Huayny Capaca, które dostało nazwę jego pa­wica; obecnie miasto Cuenca, założone przez Hiszpanów w 1557 roku
• Uallollo — nazwa szczytu górskiego.
• Uancani — miejscowość na północ od jez. Titicaca, dzisiaj Huancane. 
• Urqos — miejscowość na płd.-zach. od Cuzco, w dolinie Vilcanoty 
• Urqos Cocha — Jezioro Urqus, 
• Vallallo — waka z Chinchaysuyu. 
• Veragua - północno-zachodnia prowincja Nikaragui
• Villca Nota Putina — waka z Qullasuyu, masyw górski na drodze z Cuzco do jez. Titicaca, na granicy płaskowyżu.
• Villcabamba — obszar położony na północny zachód od Cuzco, w okolicach rzeki Vilcabamba. Inkowie schronili się tam po hiszpańskim podboju. Tego samego terminu używa się też w odniesieniu do inkaskiego miasta Vilcabamba (wedle obecnej wiedzy leżało ono w okolicach współczesnej osady Espiritu Pampa), które w niniejszej książce dla jasności nazywane jest Starą Vilcabambą. Istnieje też Nowa Vilcabamba (Vilcabamba la Nueva) - miasto, którego pełna nazwa brzmi San Francisco de la Victoria de Vilcabamba, zostało wybudowane przez Hiszpanów w zupełnie innej lokalizacji, do obsługi tamtejszych kopalni srebra. 
• Villcaconga, Villcacunga — przejście gór­skie na zachód od Cuzco, przed Limatambo.
• Villcanota — (ajm.) Dom Słońca, świątynia w pobliżu Sicuani i nazwa rzeki Urubamba w górnym biegu, czyli na odcinku w pobliżu Cuzco, w Świętej Dolinie Inków.
• Vinchu — strumień i miejscowość w pobliżu Guamangui. 
• Vitcos — miejscowość w Vilcabambie, koło dzisiejszej wioski Puquiura.
• Wari - kultura prekolumbijska rozwijająca się w latach 650-800 naszej ery, przede wszystkim w górskich okolicach Ayacucho, której wpływy sięgały jednak aż do wybrzeży Pacyfiku. Archeolodzy wciąż toczą spory na temat jej związków z istniejącą w tym samym okresie kulturą Tiwanaku. Inkowie przejęli od ludu Wari część jego tradycji, m.in. pismo węzełkowe kipu oraz system dróg łączących odległe prowincje.
• Wielkie Morze Południowe – pierwotna nazwa Pacyfiku
• Winay Wayna - interesujący kompleks ruin położony niedaleko Machu Picchu i odkryty przez ekspedycję Paula Fejosa w latach 1940-1941.
• Wyspa Kogucia — (hiszp.) Isla del Galio, wyspa w zatoce Tumaco, w dzi­siejszej Kolumbii, ok. 2° szerokości geograficznej północnej.
• Yana Cocha — Czarne Jezioro, Obecnie nazwa masywu górskiego między prowincjami Acomayo i Quispicanchi w dep. Cuzco.
• Yana Yaco — Czarna Woda, rzeka.
• Yauyo, Yauyos — lud i prowincja, obecne prowincje Yauyos i Huarochiri w dep. Limy.
• Yawar Cocha — Krwawe Jezioro, jezioro w dzisiejszym Ekwadorze, prow. Imbabura 
• Yucay — dolina na północ od Cuzco, fragment doliny Vilcanoty, między Calca a Urubambą.
• Yucay czy Ollantaytambo - Panuje tu klimat odpowiedni do uprawy kukurydzy, stanowiącej niezbędny składnik napoju chicha, który Inkowie pijali przy okazji wszelkich ceremonii. Okolica ta była więc regionem dla państwa Inków ważnym, prawdopodobnie nie tylko ze względu na potencjał rolniczy, lecz także jako istotne miejsce kultu. Wbrew powszechnemu mniemaniu Inkowie nie używali jednak pojęcia „Święta Dolina"; zostało ono ukute dopiero w roku 1950 w ramach promocji rajdu mającego się odbyć w tej okolicy.
• Yuncay Pampa — równina pod Cuzco, w Antisuyu.
• yungas — doliny nadbrzeżne, nawadniane wo­dami spływającymi do Pacyfiku, oraz doliny w strefie montanii. Nisko położone, charakteryzują się gorącym klimatem i dogodnymi dla rolnictwa warunkami. Yunkowie, yungowie — mieszkańcy tych do­lin, zwłaszcza mieszkańcy wybrzeża.
• Zatoka Świętego Mateusza — zatoka na wybrzeżu dzisiejszego Ekwadoru, między Tumaco a Esmeraldas.
• ziemia gorąca — (hiszp. tierra caliente) strefa gorącego klimatu, wybrze­że lub wschodnie stoki Andów

Indeks osób związanych z państwem Inków 

i okresem hiszpańskiej konkwisty

• Alyzingo — kapitan Manco Inki 
• Amaro Topa Inka, Amaro Ttopa Inka — syn Pachacuti Inki Yupanguiego. 
• Angelina Sica Ocllo — matka chrzestna Titu Cusi Yupanguiego.
• Antaallca — kapitan Manco Inki.
• Ańas Coląue — jedna z żon Wayny Qapaqa.
• Apo Calla Humpiri — syn Capaca Yupanguiego.
• Apo Cama — kapłan w Cori Cancha. Być może nie imię, lecz tytuł apu kama: odpowiedzialny za pana, sekretarz.
• Apo Challco Yupangui — kapłan w Cori Cancha.
• Apo Conde Mayta — syn Lluqui Yupanguiego.
• Apo Quibacta — kapitan Topa Inki Yupanguiego.
• Apo Rupaea — kapłan z Cori Cancha. 
• Apo Saca Inka - syn Capaca Yupanguiego. 
• Apo Taca — syn Lluqui Yupanguiego. 
• Apo Tarco Guaman — syn Inki Mayta Capaca. 
• Apolarico — uczestnik wyprawy do Chile z Willa Urna.
• Arias de Avila Pedro – Gubernator złotej Kastylii,
• Atao Guallpa — syn Huayna Capaca i brat Huascara.
• Atoc Suqui — kapitan Mango Inki.
• Auqui Challco Yupangui — kapłan z Cori Cancha.
• Auqui Ruca — kapitan Topa Inki Yupanguiego.
• Auqui Rupaca — brat Pachacuti Inki Yupanguiego.
• Auqui Topa Inka — syn Topa Inki Yupanguiego.
• Ayar Auca — Ayar-Wojownik, imię.
• Ayar Cachi — Ayar-Sol, imię. 
• Beatriz Huallas Nusty – córka Huayna Capaca, ciotka Sayri Tupaca, żona konkwistadorów Mancia Sierry de Leguizano i Pedra Bustinza, oraz krawca Diego Hernandeza
• Bravo de Saravia Melchior – Wicekról Peru
• Cacir Capac — Leniwy Król, król nie mający władzy. Imię kapitana Inki Pachacutiego.
• Canar Capac — Król Cańarów.
• Capac Ayllo — Królewskie Ayllu. Ród królewski w ogóle lub jedna z panak, wywodząca się od Topa Inki Yupanguiego. 
• Capac Yupangui /Qapaq Yupanki/ — władca Inków.
• Carlos Inquill Topa /Inkill Tupa/ — syn Paullu Topa Inki i Cataliny Toctoc Oxica.
• Catalina Toctoc Oxica — żona Christobala Paullu Topa Inki.
• Cayo Topa — kapitan Manco Inki.
• Chalco Chima, Chalcochima, Challku Chima — kapitan Huayna Capaca i Atahualpy.
• Chhuchhi Capac — Król Chhuchhi.
• Chigua Yuin — ród wywodzący się od Lluqui Yupanguiego 
• Chima Chabin — syn Capaca Yupanguiego.
• Chima Panaca Ayllo — ród panaki Chima, wy­wodzący się od Manco Capaca.
• Chimo Capac — Król Chimu.
• Chinche Roca — Drugi władca Inków. W więk­szości źródeł występuje jako Sinchi Rica. 
• Chuchi Capac — Król Chuchi.
• Chuqui Huipa Coia — żona Inki Huascara.
• Coriatao /Quri Ataw/ — kapitan Manco Inki.
• Coya Mama Ana Warki — królowa-żona Topa Inki Yupanguiego. 
• Coya Mama Chuque Huypa Chuquipa — królowa-żona Huascara Inki.
• Coya Mama Cuci Rimay — pierwsza królowa-żona Huayna Capaca.
• Coyllas — kapitan Manco Inki.
• Cuilla — kapitan Manco Inki.
• Cura Ocllo — siostra Manco Inki.
• Curi Guallpa /Kuri Wallpa/ — kapitan Mango Inki; występuje jako Suri Vallpa.
• Cusco Urco Guaranga — syn Inki Roca.
• Cuzco Capac — Król Cuzco.
• Cuxirimay – zwana także donna Angelina, druga zona Francisco Pizarro
• de Almagro Diego – Gubernator Chile
• de Almagro Diego młodszy – syn Diego de Almagra
• de Ampuero Francisco – służący Francisco Pizarro, poślubił jego pierwszą żonę done Ines. 
• de la Gasca Perdo – drugi Wicekról Peru
• de las Casas Bartolome – hiszpański duchowny
• de Mendoza Antonio – trzeci Wicekról Peru
• de Orgonez Rodrigo – dowódca wojsk Diego de Almagra, członek wyprawy do Chile
• de Orellana Francisco – gubernator Nowej Andaluzji
• de Soto Hernando – konkwistador
• de Toledo Francisco – Wicekról peru
• Diego Caire Topa /Sayri Tupa/ — brat Titu Cusi Yupanguiego. 
• Dona Angelina - wcześniej Cuxirimay, druga zona Francisco Pizarro
• Dona Ines – wcześniej Quispe Sisu, pierwsza żona Francisca Pizarro z którym miała dwoje dzieci: Francisce i Gonzalo.
• Felipe Cari Topa — kapitan Manco Inki. 
• Felipe Inquill Topa — syn Paullu Topa Inki. 
• Felipe Vallpa Tito — syn Manco Inki.
• Garcia de Castro Lope – Wicekról Peru
• Garsilaso de la Vega – kronikarz, autor „Los Comentarios reales de los incas”
• Gaspar Xulca Yanac — kapitan Titu Cuci, 
• Guaipar — brat Mango Inki. 
• Gualparoca /Wallpa Ruka/ — urzędnik Mango Inki. 
• Guaminca Atoc — Generał wodza Huascara. 
• Guanca Auqui — brat i wódz Huascara Inki. 
• Guascar Inka, Guascar Inka Ttopa Cussi Guallpa, Guascar Inka Inti Cuci Guallpa — władca Inków, syn Huayna Capaca. 
• Guayna Capac Inka — jedenasty władca Inków.
• Guayna Caxa — brat Apo Xaxa.
• Huaman Quilcana — kapitan Mango Inki. 
• Inca Urcon — syn Viracochy Inki.
• Inguill — Kobieta z dworu Mango Inki oraz brat Mango Inki. 
• Inka Maita — syn Viracochy Inki. 
• Inka Mayta — kapitan Atao Guallpy. 
• Inka Orcon — syn Viracochqmpa Inkan Yupanguiego. 
• Inka Paccac — kapitan Mango Inki. 
• Inka Roca — Szósty władca Inków oraz syn Yavar Uacaca
• Innacapanaca — ród wywodzący się od Pachacutiego Inki. 
• Inti Conti Mayta — syn Mayta Capaca. 
• Inti Cusi Vallpa — pierwotne imię Guayny Capaca Inki. 
• Kapac Vari — kapitan Topa Inki Yupanguiego. 
• Llicllic — kapitan Mango Inki.
• Lloque Yupangue — trzeci władca Inków.
• Lopez de Zuniga Diego – hrabia Nieva, szósty Wicekról Peru
• Maita Yupangue — pierwotne imię Yavar Uacaca Inki 
• Mama Aanabarque — królowa-żona Pachacutiego Inki.
• Mama Caba /Mama Qawa (Kawa)/ — królowa-żona Lloąue Yupanguiego.
• Mama Chuqui Checya Llepay — królowa-żona Yavar Uacaca. 
• Mama Chuqui Yllpay — królowa-żona Capaca Yupanguiego.
• Mama Cibi Chimbo Ronto Coya — dru­ga królowa-żona Huayna Capaca, po Coya Mama Cuci Rimay.
• Mama Coca — 1. Królowa-żona Chinche Roca. 2. Siostra Guayny Capaca.
• Mama Cori Illpay Cahua — królowa-żona Capaca Yupanguiego. 
• Mama Micay, Mama Micay Chimppu — królo­wa-żona Inki Roca. 
• Mama Ocllo — 1. Królowa-żona Manco Capaca. 2. Królo­wa-żona Topa Inki Yupanguiego. 
• Mama Rondo Cayan — królowa-żona Inki Viracochy. 
• Mama Rontocay — królowa-żona Viracochampa Yncan Yupanguiego. 
• Mama Tancaray Yacchi — królowa-żona Inki Mayta Capaca. 
• Mama Tancaray Yacchi Chimpo Vrma Cuqa — królowa-żona Inki Lloqui Yupanguiego i matka Mayta Capaca. 
• Mama Taoca Ray — królowa-żona Mayta Capaca 
• Mama Vaco — królowa-żona Mango Capaca,
• Manco Capac, Mango Capac - 1. Król Manku, mityczny założyciel dynastii Inków. 2. Syn Sinchi Roca.
• Mango Inka, Mango Inka Yupangui — syn Huayna Capaca. 
• Marca Yuto — syn Yavar Uacaca. 
• Maria Cussi Varcay — córka Mango Inki, siostra i żona Sayri Tupaca.
• Mayta Capac Inka — 1. Czwarty władca Inków. 2. Syn Inki Roca.
• Melchior Carlos Inka — syn Carlosa Inquill Topa Inki.
• Mihic Naca Mayta — wódz Huayna Capaca.
• Nina Cuyochi — syn Huayna Capaca.
• Nunez Vela Blasco – pierwszy Wicekról Peru
• Nunze de Balboa Vasco – założyciel pierwszej europejskiej kolonii w okolicach Dariern
• Onachile — kapitan Atahualpy.
• Orco Guaranga — syn Inki Mayta Capaca.
• Orco Varanca — kapitan Manco Inki.
• Osca — kapitan Manco Inki.
• Otorongo Achachi — kapitan Inki Pachacutiego i Topa Inki Yupanguiego.
• Pablo Guallpa Yupangui — kapitan Mango Inki.
• Pachacuti Inka, Pachacuti Inka Yupangui — dziewiąty władca Inków, 
• Pascac — brat Manco Inki.
• Pasco — urzędnik Manco Inki.
• Pauac Vallpa Mayta — syn Yavar Uacaca.
• Paucar Yalli — syn Yavar Uacaca.
• Paullu, Paullo Topa Inka, Paulo Topac Inka — brat Mango Inki.
• Pedro Sanchez de la Hoz – Sekretarz Francisco Pizarro
• Phelipe (Felipe) Quispe Tito — syn Titu Cusi Yupangui.
• Pinao Capac — Król Pinaw, 
• Pisar Capac — Król Pisar.
• Pizarro Francisca – córka Francisko Pizarri i Quispe Sisu, żona Hernando Pizarro
• Pizarro Francisco – Gubernator Peru,
• Pizarro Gonzalo – brat Francisco,
• Pizarro Hernando – brat Francisco,
• Pizarro Juan – brat Francisco,
• Pizarro Mercado Francisca – córka Hernado Pizarro i dony Isabel de Mercado
• Queso Yupanqui — kapitan Manco Inki. 
• Quis Quis, Quisquis — kapitan Huayna Capaca i Atahualpy.
• Quispe Sisu – przyrodnia siostra Atahualpy, pierwsza konkubina Francisca Pizarra, zwana przez niego donna Inas
• Quisi Yupangui — kapitan Mango Inki. 
• Raua Ocllo, Rava Ocllo — żona Huayna Capaca i matka Huascara Inki.
• Rimache Yupangui — kapitan Manco Inki.
• Rompa Yupangui — kapitan Manco Inki.
• Ruminavi – generał Atahualpy
• Saire Topa — syn Manco Inki.
• Saxalla — kapitan Manco Inki.
• Sinche Roca, Sinchi Roca – drugi władca Inków. 
• Taipi — kapitan Manco Inki. 
• Tanqui Guallpa — kapitan Manco Inki.
• Taypi — kapitan Mango Inki.
• Ticcicapac — przydomek Atahualpy, Król Założyciel; Król Który Kładzie Podwaliny.
• Ticoc — kapitan Manco Inki. 
• Tito Cusi Yupangui, Tito Cussi Yupangue — władca Vilcabamby, syn Manco Inki. 
• Tocay Capac — władca Ayarmaków. 
• Tocto Ocllo Coca — ekwadorska księżniczka, żona Huayna Capaca i matka Atahualpy. 
• Topa Amaro — syn Manco Inki. 
• Topa Auca Ylli — syn Manco Capaca. 
• Topa Inka Paucar — syn Yavar Uacaca. 
• Topa Inka Yupangue — dziesiąty władca Inków. 
• Topa Vallpa Inka — syn Huayna Capaca. 
• Topa Yupangue — syn Inki Pachacutiego; 
• Ttopa Capac — brat i kapitan Inki Pachacutiego.
• Ttopa Vanchire — imię kapłana z Cori Cancha.
• Uallpa Roca — kapitan Manco Inki.
• Ucumari — kapitan Huayna Capaca i Atahualpy. 
• Ufia Chuyllo — kapitan Huayna Capaca i Atahualpy. 
• Urqos Guaranga — kapitan Atahualpy. 
• Usca Mayta Ayllo — ród wywodzący się od Inki Mayta Capaca; 
• Vaca de Castro Cristobal – gubernator Peru
• Vaipai, Vaipay — brat Manco Inki, być może chodzi o Huascara 
• Vallpajucra — kapitan Atahualpy, 
• Villac Umu - główny kapłana  Świątyni Coricancza w Cuzco
• Villca Quire — kapitan Inki Yupanguiego.
• Viracocha Inka — ósmy władca Inków. 
• Viracochan Inti — Wirakocza-Słońce.
• Viracochan Pachayachip Pachaccan — Majordomus Wirakoczy Sprawiającego Istnienie Przestrzeni i Czasu. 
• Yangui Yupangui — kapitan Manco Inki.
• Yavar Uacac, Yavarvacac — siódmy władca Inków.
• ynga ranti, Ynga Ranti — zastępca Inki, pełnomocnik Inki.
• Yucra Vallpa — kapitan Atahualpy. 
• Yuman Tarsi — syn Inki Roca.

Trzy wyprawy Francisco Pizarro